Амос

[Калимаи вуруд: Амос]

Бор кардан, вазнин кардан

[Калимаи вуруд: Амос]

[Калимаи вуруд: Амос]

[Калимаи вуруд: Амос]

[Калимаи вуруд: Амос]

[Калимаи вуруд: Амос]

[Калимаи вуруд: Амос]

1. Мард. Амос, қадимтарин пайғамбаре, ки навиштаҳояш ба мо расидаанд ва ташаббускори яке аз бузургтарин ҳаракатҳо дар таърихи рӯҳонӣ, чӯпон ё деҳқони хурди гӯсфанд дар Текоа, шаҳраки хурде буд, ки дар баландкӯҳҳо тақрибан шаш мил ҷануби Байт-Лаҳм ҷойгир буд. Ӯ ду шуғлро муттаҳид мекард. Гӯсфандоне, ки ӯ парвариш мекард, як намуди махсусан хуби пашм истеҳсол мекарданд, ки фурӯши он бешубҳа ӯро аз як бозор ба бозори дигар мебурд. Аммо ӯ инчунин «чидани анҷир» буд. Меваи ин дарахт бо кӯфтан ё чидан дар раванди пухта расиданаш тезонида мешуд: ва азбаски анҷир дар баландии Текоа намерӯяд, ин шуғли иловагӣ Амосро бо дигар доираҳои сиёсӣ ва динӣ дар тамос мегузошт. Ҳаёти оддии баландкӯҳҳо, ҷудоӣ аз парокандагии тамаддуни сарватмандтар, дурӣ аз ҳама гуна гилдияҳои коҳинӣ ё пайғамбарӣ, бешубҳа ба ростқавлии биниш ва суханаш ва ба истиқлолияти рӯҳонӣ, ки дар ӯ чунин баёни олиҷанобро пайдо кард, таъсири зиёд дошт. Дар ҳоле ки ӯ зодаи салтанати Яҳудо буд, фаъолияти пайғамбарии ӯ дар салтанати Исроил бедор шуд. Аз ин бедорӣ ӯ дар ҳисоботи мусоҳибааш бо Амазиё, коҳини Байт-Ил (Амос 7:10-17) тасвири хеле равшан медиҳад. Ӯ ба Байт-Ил ба як зиёфати бузурги динӣ рафта буд, ки он ҳам бозори тиҷоратӣ буд. Даъвати мустақим аз Худо барои шаҳодат додан бар зидди беадолатии ҳарду салтанат эҳтимол чанде пеш ба ӯ расида буд; ва дар байни издиҳом дар Байт-Ил ӯ биниши худро дар бораи Яҳува, ки бо хати обченкунӣ барои чен кардани инҳирофи Исроил истода буд ва барои ҷазо додани беадолатии хонаи Еробоам II омода буд, эълон кард. Салтанати шимолӣ хотираҳои гуворо аз пайғамбари дигаре надошт, ки ҳукми Худоро бар гуноҳ эълон карда буд (2 Подшоҳон 9:25 ва ғ.); ва Амазиё, коҳин, фикр карда, ки Амос яке аз гилдияи пайғамбарӣ ва расмӣ аст, бо таҳқир ба ӯ гуфт, ки ба Яҳудо равад, ки дар он ҷо метавонад барои кироя пайғамбарӣ кунад (Амос 7:12). Ҷавоб фавран баргашт. Амос ҳама гуна робитаро бо пайғамбарони кироя, ки «сухани» онҳо аз манфиати мустақими сиёсӣ ва шахсӣ дикта мешуд, рад кард. Ӯ чизи беҳтар ва ростқавлтар буд: на пайғамбар, на писари пайғамбар, балки чӯпон ва парваришгари анҷир, ки аз ҷониби Худо барои пайғамбарӣ ба Исроил даъват шуда буд. Дар ин ҷо бисёре аз фарқияти ӯ ҷойгир аст. Импулси пайғамбарии қаблӣ, ки дар гилдияҳои пайғамбарӣ таҷассум ёфта буд, касбӣ ва беинсоф шуда буд. Амос пайғамбариро дубора ба хати илҳоми мустақим баргардонд.
2. Замоне, ки ӯ зиндагӣ мекард. Амос 1:1 шояд қисми пешгӯии аслӣ набошад, аммо ҳеҷ сабабе барои шубҳа ба дақиқии асосии он вуҷуд надорад. Амос дар солҳое пайғамбарӣ мекард, ки Узиё ва Еробоам II ҳамзамон ҳукмронӣ мекарданд, солҳои 775-750 пеш аз милод. Ин сана аҳамияти бузург дорад, зеро кам навиштаҳои пайғамбарӣ ба вазъияти таърихӣ ба мисли навиштаҳои Амос чунин амиқ ворид шудаанд. Тақрибан 100 сол пеш аз замони ӯ Исроил аз ҳамлаҳои Сурия сахт азоб кашида буд. Вай тамоми қаламрави худро дар шарқи Урдун аз даст дода буд (2 Подшоҳон 10:32 ва ғ.); вай ба монанди «ғубор дар хирман» шуда буд (2 Подшоҳон 13:7). Аммо ҳоло Сурия барои муҳофизати худ аз фишори ҷанубии Ашшур беш аз ҳад зиёд кор дошт; ва натиҷа ин буд, ки Исроил бори дигар ба шукуфоӣ оғоз кард ва қаламравҳои гумшудаи худро ба даст овард. Дар замони Еробоам II ин шукуфоӣ ба авҷи худ расид. Мардум дар он ғарқ шуданд, ки ба ҳеҷ хатари дигар фикр намекарданд. Ҳатто Ашшур ҳам наметарсиданд, зеро вай бо ҳалли корҳои дохилӣ, шӯриш ва вабо машғул буд. Аммо Амос медонист, ки коҳиши фишор танҳо муваққатӣ буда метавонад. Ӯ дид, ки ашшурӣ дар ниҳоят аз Димишқ ба Фаластин мегузарад ва рӯзи ҳисобро меорад; ва гарчанде ки ӯ ҳеҷ гоҳ Ашшурро ҳамчун воситаи хашми Худо ном намебарад, ишораҳо бешубҳаанд (Амос 5:27, Амос 6:7; Амос 6:14, Амос 7:17).

Ин шукуфоии бепарво бо беадолатӣ ва фаромӯшии Худо, ки ҳеҷ гоҳ аз фикри пайғамбар берун нест. Китоб кӯтоҳ аст, аммо тасвири замони бесарусомонии ахлоқӣ комил аст. Расму оинҳои зоҳирии динӣ риоя мешаванд ва маъбадҳо аз ибодаткунандагон пур ҳастанд (Амос 5:5, Амос 9:1); ушр ва ҳадияҳои ихтиёрӣ сари вақт пардохт мешаванд (Амос 4:4-5, Амос 5:22). Аммо дин худро аз ахлоқ, ибодати муқарраршудаи Худо аз эҳтироми хислати Худо ҷудо кардааст (Амос 2:8). Сарватмандон хонаҳои зимистона ва тобистонаи худро доранд (Амос 3:15), хонаҳое, ки аз санги тарошида сохта шудаанд (Амос 5:11) ва бо фил устухон пӯшонида шудаанд (Амос 3:15). Онҳо шаробро бо коса менӯшанд (Амос 6:6), ва ҷаримаҳое, ки ба таври беадолатона аз бечорагон ситонда шудаанд, барои харидани шароб барои зиёфати ба истилоҳ динӣ сарф мешаванд (Амос 2:8). Занони танбал, нозук, «говҳои Башон», дар ин зулми нопок пешсафанд (Амос 4:1). Адолат вуҷуд надорад; ҳатто зоҳири он зулми заифон аз ҷониби қавиён аст. Одилон барои нуқра фурӯхта мешаванд, ва камбағалон барои як ҷуфт пойафзол (Амос 2:6); хонаҳои бузургон аз ғаниматҳои ғоратгарӣ пур шудаанд (Амос 3:10); ришвахорӣ ва фасод, гуноҳҳои доимии Шарқ, паҳн шудаанд (Амос 5:12). Тиҷорат дар бадии умумӣ саҳм дорад; вазнҳо тақаллубӣ мешаванд ва ғизо олуда мешавад (Амос 8:5-6). Беахлоқӣ ошкоро ва бешармона аст (Амос 2:7). Тааҷҷубовар нест, ки пайғамбар ҳамчун сухани Худованд эълон мекунад: «Ман идҳои шуморо нафрат дорам, ман онҳоро нафрат дорам, ва аз ҷамъомадҳои муқаддаси шумо лаззат намебарам» (Амос 5:21). Дар ҳоле ки расму оинҳои динӣ нигоҳ дошта мешаванд, рӯҳи дин парвоз кардааст. Онҳое, ки барои вазъияти бади корҳо масъуланд, «аз ранҷи Юсуф ғамгин нестанд» (Амос 6:6).

3. Мундариҷаи китоб. Китоб бар нақшаи муайян сохта шудааст, ки дар қисмати ибтидоӣ нисбат ба қисматҳои баъдӣ равшантар аст.

• • (i) Амос 1:2 то Амос 2:16 дар бораи ҳукм бар миллатҳо барои гуноҳҳояшон сухан меронад. Димишқ, Ғазза, Сур, Эдом, Аммон, Мӯоб, Яҳудо ва Исроил ҳама мавриди баррасӣ қарор мегиранд. Фарз ин аст, ки ҳар як халқ таҳти ҳукмронии Яҳува қарор дорад. Ҷазо барои нақзи баъзе принсипҳои васеъ ва умуман эътирофшудаи инсоният ба ҳар як халқ дода мешавад.
  • (ii) Боби 3, 4, 5, се сухани таҳдидомез, ки ҳар яке бо «Ин суханро бишнавед» оғоз мешавад.
  • (iii) 7-9:10, як қатор панҷ рӯъё, ки дар Амос 7:10-17 бо ҳисоботи кӯшиши Амазиё барои тарсонидани Амос қатъ карда шудааст. Рӯъёҳо инҳоянд: (а) малахҳои фурӯбаранда (Амос 7:1-3); (б) оташи сӯзанда (Амос 7:4-6); (в) хати обченкунӣ (Амос 7:7-9); (г) сабади меваҳои тобистонӣ (Амос 8:1-3); (д) маъбади зарбазада ва нобудшавии ибодаткунандагон (Амос 9:1-10).

Амос 9:11-15 ба оҳанги боқимондаи китоб ба таври назаррас мухолиф аст. Ба ҷои таҳдидҳо акнун ваъдаҳо ҳастанд. Насли Довуд ба шукӯҳи пешинаи худ барқарор карда мешавад; шаҳрҳои харобшуда аз нав сохта мешаванд; ҳаёти кишоварзии муқаррарӣ аз нав оғоз меёбад. Ин эпилог умуман ҳамчун иловаи дер ба пешгӯӣ эътироф шудааст. Он ҳеҷ хусусияти ахлоқӣ, тавба, адолати нав надорад. Он танҳо дар бораи халқе нақл мекунад, ки аз токзорҳо ва боғҳо қаноатманд аст. «Инҳо умедҳои қонунӣ ҳастанд; аммо онҳо умедҳои насли шароити дигар ва саҳроҳои дигар аз насли Амос мебошанд» (Г. А. Смит, Дувоздаҳ пайғамбар, ҷ. 195).

4. Теологияи Амос. Дар назари динии худ Амос ворисони зиёд дошт, аммо пешгузашта надошт. Асолати ӯ комил аст.

• • (i) Назари ӯ дар бораи Яҳува. То ин дам Яҳува ҳамчун Худое тасаввур мешуд, ки қудраташ бар халқи худ мутлақ буд, аммо вақте ки аз муҳити муайяни ҷуғрофӣ дур мешуд, таъсирашро гум мекард (1 Подшоҳон 20:23). Вуҷуди худоёни дигар ҳатто аз ҷониби парҳезгортарин исроилиён зери суол нарафта буд; онҳо танҳо инкор мекарданд, ки ин худоёни дигар бар ҳаёти халқи Яҳува даъвое доранд. Аммо Амос вуҷуди худоёни дигарро намешунавад. Яҳува Худои тамоми замин аст. Даъвои олии ӯ адолат аст, ва дар он ҷое ки ин эътироф нашавад, ӯ ҷазо медиҳад. Ӯ бар Сурия ва Кафтор, Мӯоб ва Аммон, ҳамон қадар ҳақиқатан ҳукмронӣ мекунад, ки бар Исроил ё Яҳудо (1, 2, Амос 6:14, Амос 9:7). Табиат низ таҳти ҳукмронии ӯст. Ҳар як офати табиӣ ва бало ба иҷрои мустақими иродаи ӯ нисбат дода мешавад. Амос аз ин рӯ фалсафаи бузурги таърихро муқаррар мекунад. Худо ҳамаадолат аст. Ҳама ҳодисаҳо ва ҳама халқҳо дар дасти ӯ ҳастанд. Катаклизмҳои сиёсӣ ва табиӣ аҳамияти динӣ доранд (Амос 6:14).
  • (ii) Муносибати Яҳува ба Исроил. Амос, мисли ҳамватанонаш, муносибати Яҳуваро ба Исроил махсус медонист. Аммо дар ҳоле ки онҳо онро ҳамчун муносибати ҷудонашавандаи имтиёз, пайванде, ки агар қурбониҳои муқарраршуда нигоҳ дошта мешуданд, шикаста намешуд, Амос на танҳо эълон кард, ки он метавонад шикаста шавад, балки худи мавҷудияти чунин пайванд Исроилро зери масъулиятҳои ахлоқии вазнинтар мегузорад, назар ба он ки агар вай яке аз миллатҳои ғайрияҳудӣ мебуд (Амос 3:2). Чун имкониятҳои вай бештар буданд, ҷазои вай барои беҳуда сарф кардани онҳо низ ба таври мутаносиб сахт хоҳад буд. Талаботи аввалини Яҳува ахлоқ ва адолат ва меҳрубонӣ буданд, ва ҳар гуна низоми қурбонӣ, ки таваҷҷӯҳро аз ин чизҳо дур карда, ба риояи расму оинҳо мегузошт, нафратовар буд (Амос 5:21-25).
  • (iii) Ҳукми ногузир. Ин яқинии ӯ ба хислати ахлоқии Худост, ки Амосро аз фалокати оянда ин қадар мутмаин месозад. Бори аввал дар адабиёти ибрӣ ӯ ибораи «рӯзи Худованд»-ро истифода мебарад – иборае, ки шояд аллакай бо маънои мусоидтар ва имтиёзноктар барои ифодаи рӯзе, ки миллатҳоро комилан нобуд мекунад, маъмул буд (Амос 2:14-16, Амос 3:12-15, Амос 4:2-3; Амос 4:13). Бо ин назари васеи таърих, назаре, ки аз он ғояи имтиёзи махсус истисно шудааст, ӯ дар қудрати шимолӣ асбоби хашми Яҳуваро мебинад (Амос 5:27, Амос 6:14); қудрате, ки ҳатто дар худбузургбинии худ ҳадафи Яҳуваро иҷро мекунад.

5. Услуб. Дар тӯли асрҳо одат буд, ки ҳукми Ҷеромро қабул кунанд, ки пайғамбар деҳотӣ ва дар сухан нотавон буд. Аммо, ин ҳеҷ гоҳ чунин нест. Тартиби китоб равшан аст; ибрӣ пок аст; ва дониши ҷаҳони беруна аҷиб аст. Таҳқиқи миллатҳо, ки бо он пешгӯӣ оғоз мешавад, пур аз тафсилоти дақиқ аст. Амос инчунин медонад, ки оромӣ аз Кир ва фалиштиён аз Кафтор муҳоҷират кардаанд (Амос 9:7); ӯ дар бораи обхезиҳои Нил шунидааст (Амос 8:8, Амос 9:5) ва ин далелро бо тарси аҷибе мебинад. Ӯ мушоҳидагари дақиқи шароити иҷтимоӣ дар Исроил буд. Бисёре аз тасвирҳои ӯ аз табиат гирифта шудаанд: заминларза ва гирифтани офтоб, арчаҳо ва булутҳо, ғурриши шер, домгузории паррандагон, газидани мор; танҳо як маротиба ӯ муқоисаро аз ҳаёти чӯпонӣ мегирад (Амос 3:12).
6. Аҳамияти динӣ. Аҳамияти ҳақиқии Амос дар таърихи динӣ дар он аст, ки бо ӯ пайғамбарӣ ба хати ҳақиқии худ, инфиродӣ, мустақим, танҳо ба Худо масъул, ҷудо мешавад. Сухани Худованд ба Амос омада буд ва ӯ наметавонист сухан нагӯяд (Амос 3:8). Чунин сабаб таъсири ногузир ба вуҷуд овард. Дар он биниши мустақими Яҳува, Амос ҳақиқатҳоеро омӯхт, ки ӯ аввалин шуда ба ҷаҳон эълон кард: ки Яҳува Худои тамоми замин аст; ки миллатҳо дар ҳифзи ӯ ҳастанд; ки адолат ва ростӣ талаботи бузурги ӯ ҳастанд; ки имтиёз, агар он маънои имкониятро дошта бошад, инчунин маънои масъулият ва масъулиятро ба ҳукми онҳое дорад, ки дидаанд ва бовар накардаанд.