Ашера

Дарахтзорҳо (барои бутпарастӣ)

Дар Нашри таҷдидшуда Ашера (ҷамъ Ашерим, камтар Ашерот) ҳамчун тарҷумаи исми ибрӣ пайдо мешавад, ки Нашри ваколатдор, пайравӣ аз Септуагинта ва Вулгата, онро хато «дарахтзор» тарҷума карда буд. Муаллифони Аҳди Қадим ин калимаро дар се истифодаи гуногун истифода мебаранд.

1. Худои Ашера. Дар чанд ҷой Ашера бояд ҳамчун номи худои канъонӣ эътироф шавад. Ҳамин тавр, дар 1 Подшоҳон 18:19 мо дар бораи пайғамбарони Баал ва Ашера мехонем, дар 1 Подшоҳон 15:13 (= 2 Вақоеънома 15:16) дар бораи «бути нафратовар» ва дар 2 Подшоҳон 21:7 дар бораи «бути тарошидашудаи» Ашера, инчунин дар бораи зарфҳои қурбонӣ, ки дар ибодати ӯ истифода мешуданд (2 Подшоҳон 23:4), дар ҳоле ки Доварон 3:7 дар бораи Баалим ва Ашерот сухан меронад. Ин ишораҳо, бояд эътироф кард, ки ҳама барои муаррихи интиқодӣ арзиши баробар надоранд ва баъзе аз мутахассисони пешқадами мо то ҳол мавҷудияти худои канъонии Ашераро эътироф накардаанд, ки ин номро танҳо як шахсияти адабии ашера ё сутуни муқаддас (ниг. § 3) ё натиҷаи омезиш бо Астарта (ниг. Доварон 3:7 бо Доварон 2:13) медонанд. Аммо дар чанд соли охир, далелҳои гуногуни муҷассамавӣ ба рӯи об омадаанд (ниг. Lagrange, Études sur les religions semitiques (1905), 119 ва ғайра) охирин аз худи хоки Фаластин дар лавҳаи мехӣ, ки дар Таанах ёфт шудааст, нишон медиҳад, ки худои Ашират ё Ашера аз замонҳои қадим аз ҷониби семитоёни ғарбӣ ибодат мешуд. Аз ин рӯ, дар қабули порчаҳои дар боло зикршуда ҳамчун далели ибодати ӯ дар замонҳои Аҳди Қадим, ҳатто дар худи маъбад, дудилагӣ набояд бошад. Муносибати ин худои қадимии канъонӣ ба худои пурқудрати семитӣ, ки бобилиён Иштар ва финикиён Аштарт (Аҳди Қадим ‘Ашторет’) меномиданд, аз ҷиҳати ном, таърих ва сифатҳо, то ҳол норавшан аст (ниг. Die Keilinschriften und das Alte Testament, Index; Lagrange, op. cit.). Охирин дар ҳар сурат тадриҷан ҷои аввалиро дар Канъон гирифт.
2. Тасвири Ашера. Тасвири тарошидашудаи Ашера, ки Манашше дар маъбад гузошта буд (2 Подшоҳон 21:7), вақте ки аз ҷониби Юшиё хароб карда шуд, танҳо ашера номида мешавад (2 Подшоҳон 23:6). Мисли бутҳое, ки пайғамбари бадарға (Ишаъё 41:7; Ишаъё 44:12 ва ғайра) тасвир кардааст, он бешубҳа аз ядрои чӯбӣ, ки бо металли қиматбаҳо пӯшонида шуда буд, иборат буд, зеро онро ҳам сӯзондан ва ҳам «ба хок табдил додан» мумкин буд (ниг. 2 Вақоеънома 15:16 барои тасвири мувофиқи Маака), ва давра ба давра бо овезаҳои бофташуда (Лук. ‘куртаҳо’) аз ҷониби занони ибодаткунандаи Ашера (2 Подшоҳон 23:7) оро дода мешуд. Аз ин рӯ, асоси хубе барои дидани ашера, ки Аҳоб дар маъбади Баал дар Самария гузошта буд (ниг. 1 Подшоҳон 16:33 бо 2 Подшоҳон 10:28) мувофиқи матни ислоҳшудаи порчаи охирин, он аз ҷониби Еҳу сӯзонида шуд, аммо ба зудӣ барқарор карда шуд (2 Подшоҳон 13:6) чизе бештар аз як сутун ё чӯб аст. Он бояд як тасвири машҳури худо бошад.
3. Рамзи Ашера. Дар порчаҳои боқимондаи Аҳди Қадим ашера номи як объекти намоён, агар на ҳатмӣ, ки бо қурбонгоҳ ва маззаб (ниг. Сутун) дар ибодати ҷойҳои баланди канъонӣ алоқаманд аст. Он аз чӯб сохта шуда буд (Доварон 6:26), ва онро дар замин шинондан (Такрори Шариат 16:21), канда партофтан ё буридан (Мико 5:14, Хуруҷ 34:13) ва бо оташ сӯзондан мумкин буд (Такрори Шариат 12:3). Аз ин рӯ, ашера ҳоло ҳамчун сутуни чӯбӣ ё чӯб, ки дар мазҳабҳои канъонӣ аҳамияти рамзӣ дорад, дониста мешавад. То чӣ андоза он ба нишонаҳои шабеҳе, ки дар тасвирҳои расму оинҳои бобилӣ ва финикиён тасвир шудаанд, монанд буд, танҳо тахмин кардан мумкин аст. Вақте ки ибриён Канъонро ишғол карданд, маъбадҳои маҳаллӣ ба ҷойҳои ибодати Яҳве табдил ёфтанд, ки дар он ҷо лавозимоти сутуни муқаддас ва сутун мисли пештара идома ёфтанд. Натиҷаҳои фалокатбори ин дохил кардани унсурҳои бутпарастӣ ба маҳкумияти ашераҳо аз ҷониби намояндагони пайғамбарии дини Исроил (Хуруҷ 34:13, Ирмиё 17:2, Мико 5:13 ва ғайра, ва махсусан Такрори Шариат 7:5; Такрори Шариат 12:2 ва ғайра; Такрори Шариат 16:21) ва ба лағви ниҳоии онҳо (2 Подшоҳон 18:4; 2 Подшоҳон 23:4 ва ғайра) оварда расонд.
4. Аҳамияти ашера. Назарияе, ки ҳоло дар байни донишмандони Аҳди Қадим бештар маъмул аст, дар ашераҳо ё сутунҳои муқаддас ҷойгузини дарахтони муқаддасеро мебинад, ки аз ҷониби семитоёни қадим ба таври умум эҳтиром карда мешуданд. Аммо ин назария на танҳо аз сабаби он ки ашераҳо дар паҳлӯи ё зери чунин дарахтони муқаддас пайдо мешаванд (Ирмиё 17:2, 1 Подшоҳон 14:23, 2 Подшоҳон 17:10) ғайриимкон аст, балки аз ҷониби мавҷудияти исботшудаи худои Ашера беэътибор дониста шудааст. Дар давраи аввали ишғоли семитӣ дар Канъон (тақрибан 2500-2000 пеш аз милод), ин худо эҳтимол бо Баал (ниг. Доварон 3:7; Доварон 6:25 ва ғайра) ибодати асосии муҳоҷиронро, махсусан ҳамчун худои ҳосилхезӣ, мубодила мекард, ки дар ин ҷиҳат ҷои ӯро баъдтар Астарта ишғол кард. Дар ин давраи қадимии бетасвир, сутуни чӯбӣ рамзи ӯ буд, чунон ки сутуни сангӣ рамзи Баал буд. Номи ӯро дошта, он тавассути марҳилаҳои тадриҷан ба эйкон ё тасвири антропоморфии худо, чунон ки дар Самария ва Ерусалим буд, гузашт. А. Р. С. Кеннеди.