Афтидан

Қиссаи афтодан дар Ҳастӣ 3:1-24 идомаи бевоситаи ҳисоботи офариниши инсон аст, ки бо он ҳуҷҷати Яҳвистӣ оғоз меёбад (ниг. Офариниш). Он нақл мекунад, ки чӣ тавр марду зани аввал, ки дар боғи Адан дар бегуноҳӣ ва хушбахтии кӯдакона зиндагӣ мекарданд, аз ҷониби мори маккор васваса карда шуданд, то ба некии Офаридгори худ шубҳа кунанд ва бо чашидани меваи дарахти ягона, ки ба онҳо махсус фармуда шуда буд, ки нахӯранд, ба соҳиби дониши мамнӯъ ноил шаванд. Гуноҳи онҳо зуд бо ошкоршавӣ ва ҷазо пайравӣ кард; бар мор лаънати душмании доимӣ байни он ва инсоният гузошта шуд; зан ба дарди таваллуд маҳкум шуд: ва мард ба меҳнати беист дар киштукори замин, ки аз сабаби гуноҳаш лаънат шуда буд. Ниҳоят, то ки мард фаҳмиши нав бадастовардаи худро барои таъмини неъмати абадият бо хӯрдани меваи дарахти ҳаёт истифода набарад, ӯ аз боғ ронда шуд, ки ба назар чунин мерасад, ки он ҳанӯз вуҷуд дорад, гарчанде ки бо керубимҳо ва шамшери оташфишон ба наздикии инсон баста шудааст. Дуруст аст, ки қайд кардан лозим аст, ки баъзе номувофиқатҳои тасвир нишон медиҳанд, ки ду ривояти каме фарқкунанда дар манбаъе, ки порча аз он гирифта шудааст (Яҳвист), муттаҳид шудаанд. Мушкилоти асосӣ дар робита бо ду дарахте ба миён меояд, ки сарнавишти инсоният ба онҳо вобаста аст. Дар Ҳастӣ 2:9 дарахти ҳаёт ва дарахти дониши неку бад дар миёнаи боғ якҷоя мерӯянд; дар Ҳастӣ 2:17 танҳо дуюмӣ санҷиши итоаткории инсон қарор дода шудааст. Аммо боби 3 (то Ҳастӣ 2:22) танҳо як дарахти марказиро медонад, ва он баръало (гарчанде ки ҳеҷ гоҳ чунин ном бурда намешавад) дарахти дониш аст. Дарахти ҳаёт дар қисса нақши воқеӣ намебозад, ба истиснои Ҳастӣ 3:22; Ҳастӣ 3:24; ва муаррифии он дар он ҷо мушкилот эҷод мекунад; зеро агар ин дарахт низ мамнӯъ мебуд, хомӯшии нависанда дар бораи манъ ғайрифаҳмо аст, ва агар он мамнӯъ намебуд, оё мо метавонем тасаввур кунем, ки имтиёзи илоҳии абадият дар давраи озмоиши инсон дар дастрасии ӯ қарор дода шуда буд? Фарзияи ду таҳрири қиссаи Биҳишт, дар ҳоле ки ин мушкилотро сабук мекунад, ҳамчун нишондиҳандаи он, ки ривоят дар адабиёти ибронӣ рушд кардааст, ҷолиб хоҳад буд; аммо он ба тафсири порча ба таври назаррас кӯмак намекунад. Ривояти асосӣ, ки пурра аст, он аст, ки дар бораи дарахти дониш сухан меронад; дигарӣ, агар он умуман мавҷуд бошад, хеле пароканда аст, ки ба ғояҳои бунёдии дар қисса таҷассумёфта равшанӣ андозад. Ин ривояти амиқан пурмазмун сабти айнан воқеаи таърихӣ аст, ки ҳоло ҳатто аз ҷониби теологҳои муҳофизакор умуман тарк карда шудааст; ва назаре, ки дар байни тафсиргарони муосир бартарӣ дорад, ин аст, ки тасвир аз захираи анъанаҳои мифологӣ, ки дар байни халқҳои семитӣ маъмул аст, гирифта шудааст. Дуруст аст, ки ҳеҷ як мувофиқати пурраи бобилӣ ҳанӯз кашф нашудааст; ҳадди аксар он чизе, ки метавон иддао кард, ин аст, ки унсурҳо ё мотивҳои муайяни қиссаи Библия дар баъзе афсонаҳои бобилӣ, ва ҳатто бештар дар рамзҳои динӣ, ки дар ёдгориҳо намоиш дода шудаанд (дарахти ҳаёт, мор, керубимҳо ва ғайра), инъикос ёфтаанд. Ин мувофиқатҳо ба қадри кофӣ ҷолибанд, ки ба хулосае оварда мерасонанд, ки ҳисоботи афсонавӣ дар бораи ҳолати аслии инсон ва афтодани ӯ дар Бобил вуҷуд доштааст ва дар Шарқ паҳн шудааст. Ин як тахмини оқилона аст, ки чунин афсона, 'аз политеизми ибтидоии худ маҳрум шуда, ва танҳо осори ночизи он чизеро, ки эҳтимолан хислати мифологии аслии он буд, нигоҳ дошта, заминаи моддиеро ташкил дод, ки аз ҷониби нависандаи [Библия] барои намоиш додани ҳақиқатҳои амиқи рӯҳонӣ, ки ӯ барои дарк кардани онҳо илҳом гирифта буд, дар шакли тасвири ҷолиб ва равшан мутобиқ карда шуд' (Драйвер). Ин ҳақиқатҳои рӯҳонӣ, ки дар онҳо аҳамияти воқеии ривоят қарор дорад, мо бояд хеле кӯтоҳ нишон диҳем.

1. Қисса, дар назари аввал, шарҳи бадбахтиҳои барҷастаеро пешниҳод мекунад, ки ҷисм ба онҳо меросбар аст: сарнавишти сахт ва меҳнаткаши деҳқон, дарди зан ва тобеъияти ӯ ба мард, сарнавишти умумии марг. Ин бадиҳо, таълим дода мешавад, бо идеали ҳаёти инсонӣ номувофиқанд ва хилофи нияти Худои нек мебошанд. Инсон, тавре ки дар аввал офарида шуда буд, аз онҳо озод буд; ва ба савол, Онҳо аз куҷо омаданд? ҷавоб ин аст, ки онҳо таъсири лаънати илоҳӣ мебошанд, ки нажод ба он тобеъ аст; гарчанде ки бояд қайд кард, ки бар ҷуфти аввал лаънат эълон нашудааст, балки танҳо бар мор ҳамчун воситаи васваса, ва замин, ки барои хотири инсон лаънат шудааст.
2. Оқибатҳои лаънат ҷазои як гуноҳ мебошанд, ки бо он инсон хашми одилонаи Худоро ба даст овард. Тасаввури муаллиф дар бораи гуноҳро аз ду нуқтаи назар баррасӣ кардан мумкин аст. Расман, он вайрон кардани амри илоҳӣ аст, ки нобоварӣ ба ҳикмат ва некии Қодири Мутлақро дар бар мегирад ва ҳамоҳангиеро, ки байни инсон ва Офаридгори ӯ вуҷуд дошт, вайрон мекунад. Раванде, ки тавассути он ин андешаҳои бад ба зеҳни зан ворид мешаванд, бо фаҳмиши моҳиронаи психологияи васваса тасвир шудааст, ки дар адабиёт беҳамто аст. Аммо хатост, ки гумон кунем, ки моҳияти гуноҳ дар итоат накардани расмӣ ба амре иборат аст, ки худсарона ҳамчун санҷиши садоқат гузошта шудааст. Барои амри илоҳӣ сабабе буд, ва барои вайрон кардани он аз ҷониби инсон сабабе буд; ва сабабҳо ба таври возеҳ нишон дода шудаанд. Хӯрдани меваи дарахт инсонро ба Худо монанд мекард, ки неку бадро медонист; ва Худо намехоҳад, ки инсон ба Худаш монанд бошад. Аз ин рӯ, моҳияти гуноҳ такаббур, аз ҳадди махлуқот гузаштан ва таҷовуз ба имтиёзҳои Худост.
3. Пас, «дониши неку бад» чӣ маъно дорад, ки бо хӯрдани меваи дарахт ба даст оварда шудааст? Оё он танҳо васеъшавии таҷрибаро дорад, ки гузариш аз кӯдакӣ ба камолот табиатан бо худ меорад, ва эҳсоси шарм (Ҳастӣ 3:7) нишондиҳандаи муҳими он аст? Ё ин, тавре ки умуман қабул шудааст, дониши таҷрибавии фарқиятҳои ахлоқӣ, бедоршавии виҷдон, қобилияти фарқ кардани байни дуруст ва нодуруст аст? Гуфтан хеле душвор аст, ки кадоме аз ин тафсирҳо фикри нависандаро ифода мекунад. Мувофиқи идиомаи ибронӣ аст, ки дониши неку бад ба дониши умумӣ баробар аст; гарчанде ки албатта мутмаин нест, ки ин маънои он аст, ки ин ибора дар ин ҷо истифода шудааст. Аз тарафи дигар, ҳеҷ чиз нишон намедиҳад, ки он ба ҳисси ахлоқӣ ишора мекунад; ва далели он, ки ҳеҷ яке аз роҳҳое, ки қобилияти нав бадастовардашуда зоҳир мешавад (дарки ҷинс, ва фаҳмиш ба фазилати мистикии дарахти ҳаёт, Ҳастӣ 3:22) як дониши хоси ахлоқӣ нест, балки ба ақидае мусоидат мекунад, ки дониши зикршуда қудрати дарк кардани маъноҳои пинҳонии чизҳо ва истифодаи онҳо барои мақсадҳои инсонӣ, новобаста аз ирода ва нияти Худост – ба ибораи дигар, донише, ки принсипи тамаддуни бехудост. Ин ғоя метавонад он чизе бошад, ки нависандаи Воиз ба таври мухтасар баён кардааст: «Худо инсонро рост офарид; аммо онҳо бисёр ихтироъҳоро ҷустуҷӯ кардаанд» (Воиз 7:29).
4. Як хусусияти мушаххаси қисса боқӣ мемонад, ки бояд баррасӣ шавад, яъне нақше, ки ба мор дода шудааст, ва хислати ӯ. Муайян кардани мор бо шайтон аввал дар адабиёти апокрифӣ пайдо мешавад (Ҳикмат 2:24); дар худи ривоят ӯ танҳо маккортарин махлуқоти Худост (Ҳастӣ 3:1), ва ҳеҷ сабаби хурдтарин барои гумон кардан вуҷуд надорад, ки ӯ дар он ҷо ҳамчун сухангӯи рӯҳи бад ҳисобида мешавад. Ҳамзамон, аз таассуроте, ки мор ҳамчун мавҷуди бадхоҳ тасаввур шудааст, ки қасдан шубҳаро ба Худо ба зеҳни волидони аввалини мо ворид мекунад ва онҳоро ба амале таҳрик медиҳад, ки нияти илоҳиро дар бораи инсоният барбод медиҳад, гурехтан ғайриимкон аст. Ҳамин тавр, дар тасвири мор як норавшании муайян вуҷуд дорад, ки метавонад сарчашмаи худро дар баъзе марҳилаи ибтидоии афсона дошта бошад; аммо он инчунин роҳро, таҳти таъсири дарки амиқтари табиати бадии ахлоқӣ, ки дар замони нависанда ба даст наомада буд, ба он муайян кардани мор бо Шайтон, ки мо дар Аҳди Ҷадид мебинем (Румиён 16:20, Ваҳй 12:9; Ваҳй 20:2), нишон медиҳад. Ба ҳамин тариқ, ва бо ҳамин асос, инъикоси асрҳои баъдӣ ба лаънати мор (Ҳастӣ 3:15) ваъдаи наҷоти ниҳоӣ аз қудрати бад тавассути омадани Масеҳро хонд. Ба таври қатъӣ тафсир карда шавад, ин калимаҳо чизе бештар аз душмании доимӣ байни насли инсонӣ ва хазандагони нафратовар, ки зиддияти инстинктивии онро ба вуҷуд меоранд, ифода намекунанд. Танҳо доираи умумии порча метавонад асос барои хулосае бошад, ки пирӯзӣ аз ҷониби инсоният хоҳад буд; ва ин як парвози боз ҳам баландтари илҳоми динӣ аст, ки ин пирӯзиро ҳамчун авҷи ғалабаи Ӯ тасаввур кунем, ки рисолати Ӯ нобуд кардани корҳои шайтон буд. Ҷ. Скиннер.