«Яҳудиён ба Ӯ ҷавоб доданд: «Барои кори нек мо туро сангсор намекунем, балки барои куфр; ва азбаски ту, ки одам ҳастӣ, худро Худо месозӣ». Юҳанно 10:33 NASB
«Ва бисёре аз онҳо мегуфтанд: «Ӯ дев дорад ва девона аст. Чаро ба Ӯ гӯш медиҳед?» Юҳанно 10:20
«Томас ҷавоб дод ва ба Ӯ гуфт: «Худованди ман ва Худои ман!» Юҳанно 20:28
Агар Исо танҳо як марди хуб мебуд, Ӯ марди девона ё марди бад буд. Оё ин гуна мантиқ маъно дорад? Ҳарчанд он як навъ бидъат ба назар мерасад, аммо ин мантиқи дуруст аст ва комилан маъно дорад. Дар асл, ҳамчун муҳофизони имон, мо масеҳиён бояд ин мантиқро ба он ғайримасеҳиёни маъмулӣ пешниҳод кунем, ки мегӯянд Исо танҳо як марди хуб буд. Вақте ки бо даъвоҳои Масеҳ рӯ ба рӯ мешаванд, бисёриҳо кӯшиш мекунанд, ки мавқеи миёнаро ишғол кунанд. Онҳо омодаанд эътироф кунанд, ки Исо як марди хуб буд, аммо онҳо дар бораи даъвоҳои Ӯ дар бораи Худо будан мутмаин нестанд. Ин одамонро бояд маҷбур кард, ки дарк кунанд, ки онҳо наметавонанд ба таври мантиқӣ ин мавқеъро ишғол кунанд. Ё Исо он чизе буд, ки Ӯ даъво мекард, ё Ӯ аслан марди хуб набуд. Агар Ӯ Худо намебуд, пас Ӯ бисёр одамонро фиреб додааст ё худаш фиреб хӯрдааст. Дар асл, агар Исо Худо намебуд, пас Ӯ то ҳол миллионҳо одамонро фиреб медиҳад, ки тақдири худро ба Ӯ мегузоранд.
Аммо Исо беш аз як марди хуб аст. Ӯ Худованд аст – ва на танҳо бо имони масеҳӣ, балки бо мантиқ низ! Яъне, ба таври мантиқӣ нишон додан мумкин аст, ки ягона амали оқилонае, ки ҳар кас метавонад ҳангоми баррасии даъвоҳои Масеҳ анҷом диҳад, ин эътироф кардани Ӯ ҳамчун Худованд аст. Интихоби дигар интихоби ғайримантиқӣ аст. Оё мо метавонем барои ин хулосаи мантиқӣ далели қавӣ созем?
Танҳо панҷ интихоби оқилонаи имконпазир вуҷуд дорад, ки шахс метавонад ҳангоми рӯ ба рӯ шудан бо даъвоҳои Масеҳ анҷом диҳад: Ӯ танҳо як афсона аст; Ӯ танҳо як пешвои бузурги инсонӣ буд; Ӯ девона буд; Ӯ дурӯғгӯй буд; ё Ӯ Худованд аст! Инҳо дар ҳақиқат ягона имконоти оқилонае мебошанд, ки барои шахсе, ки вақт ҷудо карда, ҳаёт ва изҳороти Исоро меомӯзад, дастрас аст. Биёед ба таври мантиқӣ нишон диҳем, ки чӣ тавр оқилонатарин аз ин панҷ имконоти оқилона ин аст, ки Исои Масеҳ Худованд ва Худост.
Беш аз як афсона ва як пешво
Кам касе ҳаст, ки бовар дорад, ки Исои Носирӣ танҳо як афсона аст. Далелҳои зиёде дар таърих барои мавҷудияти Ӯ вуҷуд дорад. Масалан, «Энсиклопедияи Бритонӣ» мавҷудияти Ӯро ҳамчун шахсияти таърихӣ қабул мекунад. Миқдори далелҳои мавҷуда исботи мавҷудияти Ӯро нолозим месозад. Илова бар далелҳои библиявӣ барои таърихӣ, манбаъҳои хаттии қадимӣ, ҳам масеҳӣ ва ҳам ғайримасеҳӣ, мавҷудият ва марги Ӯро тасдиқ мекунанд. Ҳарчанд санаҳои таваллуд ва марги Ӯ метавонанд зери суол бошанд, аммо дар мавҷудияти таърихии Ӯ шубҳае нест. Энсиклопедияи Бритонӣ масалан, мавҷудияти Ӯро ҳамчун шахсияти таърихӣ қабул мекунад. Миқдори далелҳои мавҷуда исботи мавҷудияти Ӯро нолозим месозад. Илова бар далелҳои библиявӣ барои таърихӣ, манбаъҳои хаттии қадимӣ, ҳам масеҳӣ ва ҳам ғайримасеҳӣ, мавҷудият ва марги Ӯро тасдиқ мекунанд. Ҳарчанд санаҳои таваллуд ва марги Ӯ метавонанд зери суол бошанд, аммо дар мавҷудияти таърихии Ӯ шубҳае нест.
Албатта, ҳамеша чанд нафар ҳастанд, ки ҳама далелҳоро рад мекунанд ва идома медиҳанд, ки Исо танҳо як афсона аст. Аммо баъзе одамон ба он бовар надоранд, ки Ҳолокости нацистӣ ҳеҷ гоҳ рух надодааст, ва ҳатто чанд нафар то ҳол ҳастанд, ки ба замини курашакл бовар надоранд! Аммо чунин хулосаҳо ба тахминҳои нодонӣ ва кӯр асос ёфтаанд. Хулосае, ки Исо танҳо як афсона аст, оқилона нест, зеро далелҳои таърихӣ барои мавҷудияти воқеии Ӯ хеле зиёданд.
Эътироф кардани он ки Исо беш аз як афсона аст, барои аксари ғайримуъминон монеаи мантиқӣ нест. Аммо барои онҳо қабул кардани он, ки Исо даъвои Худо будан ва ягона роҳи наҷот барои инсониятро дошт, осон нест. Агар Исо чунин даъвоҳоро намекард, пас Ӯ танҳо як пешвои бузурги инсонӣ мебуд, ки ҳаёти хидмати беғаразонаро барои дигарон зиндагӣ мекард – ва ин маҳз ҳамон мавқеъест, ки аксари ғайримасеҳиён бартарӣ медиҳанд. Ғайримуъминон метавонанд бо мавқеи Исо ҳамчун як пешвои бузурги ахлоқӣ ва намунаи ибрат барои инсоният бароҳат зиндагӣ кунанд. Аммо оё ин имконият барои ақл кушода аст? Сабт чӣ нишон медиҳад?
Таҳқиқоти ахир ба таври боварибахш нишон доданд, ки Исои ахлоқии мактаби «либералӣ» аз ҷиҳати таърихӣ ноустувор аст. Он бар он ақида буд, ки мо метавонем «Масеҳи имон»-ро бо интихоби танҳо ахлоқӣ ва «ҳамсоягии хуб»-и Исо аз ҳуҷҷатҳои Аҳди Ҷадид, муносибат кардани онҳо ҳамчун рӯйдодҳои таърихӣ ва партофтани боқимондаи сабт ҳамчун иловаҳои ғайритаърихии Калисои аввал эҷод кунем. Аммо фосилаи вақт байни ҳаёти Исо ва ҳуҷҷатҳои хаттии аввалин ҳоло чунон кӯтоҳ нишон дода шудааст, ки тасаввур кардан ғайриимкон аст, ки масеҳиёни аввал метавонистанд ҳамзамонони Исоро бо тағйир додани «Исои таърихӣ»-и воқеӣ ба «Масеҳи имон»-и ғайритаърихӣ фиреб диҳанд. Масеҳи имони Калисои аввал Исои таърихии воқеӣ аст! Ва Исои таърихии воқеӣ бешубҳа дар бораи илоҳияти худ дар баробари таълимоти ахлоқии худ изҳороти радикалӣ додааст. Масалан, дар баракатҳои маъруфи худ, Исо на танҳо гуфт: «Хушо камбағалон» ва «Хушо фурӯтанон» (Матто 5:3,5), Ӯ инчунин гуфт: «Хушо шумо, вақте ки шуморо ба хотири Ман таҳқир ва таъқиб мекунанд» (Матто 5:11). Ин чӣ гуна изҳороти худхоҳона мебуд, агар он аз даҳони Касе меомад, ки танҳо як марди хуб буд. Исо ҳатто аз ин ҳам пештар рафт ва барои чунин таъқибот дар осмон мукофот пешниҳод кард (Матто 5:12). Кадом пешвои бузурги инсонӣ метавонист чунин пешниҳодро ба таври қонунӣ кунад? Нукта дар ин ҷо ин аст, ки шумо наметавонед танҳо баракатҳои «ором»-ро ҳамчун гуфтаҳои аслии Исо интихоб кунед ва баракатҳои «радикалӣ»-ро ба иловаҳои Калисои аввал нисбат диҳед.
На дурӯғгӯй ва на девона
Вақте ки мо аз баракатҳо ба минбари машҳури кӯҳ (Матто 5-7) мегузарем, мо боз бо изҳороти ахлоқии Исо дучор мешавем, ки аз даъвоҳои Ӯ ба илоҳият ҷудонопазиранд. Пас аз он ки Ӯ қоидаи тиллоии маъруфро баён кард – «Ҳар чӣ мехоҳед, ки одамон бо шумо муносибат кунанд, ҳамон тавр бо онҳо муносибат кунед» – Исо идома дод, ки аксари одамон дар роҳи «ҳалокат» ҳастанд (Матто 7:12-13). Исо минбаъд изҳор дошт: «На ҳар касе, ки ба Ман мегӯяд: «Худованд, Худованд», ба Малакути Осмон дохил мешавад» (Матто 7:21). Ӯ ҳатто пешгӯӣ кард, ки рӯзи доварӣ «Бисёриҳо дар он рӯз ба Ман хоҳанд гуфт: «Худованд, Худованд, оё мо ба исми Ту нубувват накардем, ва ба исми Ту девҳоро берун накардем, ва ба исми Ту мӯъҷизаҳои зиёдеро анҷом надодем?» Ва он гоҳ Ман ба онҳо эълон хоҳам кард: «Ман ҳеҷ гоҳ шуморо намешинохтам; аз Ман дур шавед, шумо, ки беқонунӣ мекунед». Кадом пешвои бузурги инсонӣ ҷуръат мекард, ки чунин даъвоҳои ҷасурона кунад? Суханвар бояд беш аз як марди хуб бошад, то чунин изҳоротро дастгирӣ кунад!
Ҳавзаи яҳудии Исо бешубҳа медонист, ки Ӯ даъво дорад, ки беш аз як пешвои бузурги ахлоқии инсонӣ аст. Онҳо барои куштани Ӯ санг нагирифтанд, зеро Ӯ гуфт: «Ҳамсояи худро мисли худ дӯст дор!» Ӯ унвони илоҳии «МАН ҲАСТАМ»-ро барои худ даъво карда буд ва худро бо Худои Қодир баробар карда буд (Юҳанно 8:58-59; 10:30-31). Боз ин рӯйдодҳоро аз сабт канда ва иддао кардан мумкин нест, ки инҳо иловаҳои масеҳиёни аввал буданд. Тасаввур кардан ғайриимкон аст, ки ин ҳисобҳо сохтакории сабти ҳақиқӣ мебошанд. Чунин таҳрифот дар ҳақиқат бебаҳс намемонданд. Ва аммо навиштаҳои яҳудии берун аз Библия ин рӯйдодҳоро «ислоҳ» намекунанд. Дар асл, ин навиштаҳо, ки Талмуди яҳудиро дар бар мегиранд, ба таври возеҳ шаҳодат медиҳанд, ки Исо даъвои Худо буданро дошт.
Ҳамин тариқ, ҳеҷ асосе барои интихоби танҳо «гуфтаҳои ахлоқии» Исо ҳамчун таърихӣ ва гузоштани даъвоҳои Ӯ ба илоҳият ҳамчун офаридаҳои ғайритаърихии нависандагони масеҳии аввал вуҷуд надорад. Чунин мавқеъ ба далелҳо асос наёфтааст, балки танҳо ба тахмини беасос, ки Исо танҳо изҳороти ахлоқии бебаҳс додааст. Далелҳои таърихӣ ба таври возеҳ мавқеъро дастгирӣ мекунанд, ки Исо низ даъвои Худо буданро дошт. Аз ин рӯ, мавқеъе, ки Исо танҳо як пешвои бузурги инсонӣ буд, ба таври мантиқӣ рад карда мешавад. Ин имконият нест! Пешвоёни воқеан бузурги инсонӣ дар бораи Худо будан даъвоҳои дурӯғ намекунанд. Ҳарчанд бисёриҳо идома медиҳанд, ки Исо як марди хуб буд, аммо Худо набуд, чунин мавқеи соддалавҳона аз ҷиҳати мантиқӣ ноустувор аст.
Дар ин лаҳза мантиқ талаб мекунад, ки шахс қарор қабул кунад, ки оё даъвои Исо дар бораи Худо будан дуруст буд ё дурӯғ. Агар дуруст мебуд, пас хулосаи мантиқӣ равшан аст – Исо Худованд аст. Агар не, пас ин дурӯғи даҳшатнок буд. Агар Исо дурӯғгӯй мебуд, пас яҳудиёни асри як дар айбдор кардани Ӯ ба куфр дуруст буданд (Юҳанно 10:33). Ин мавқеи расмии яҳудии ортодоксӣ то имрӯз будааст.
Аммо баъзеҳо мегӯянд, ки Исо қасдан дурӯғ намегуфт; Ӯ дар ҳақиқат фикр мекард, ки Худост, аммо хато кардааст. Хуб, пас, ягона хулосаи мантиқии дигар ин аст, ки Ӯ фирефта шуда буд. Агар Исо даъвои дурӯғин мекард, ки Ӯ Худост, пас Ӯ ё дурӯғгӯй буд ё девона. Инҳо танҳо ду имконияти мантиқӣ мебошанд. Агар Ӯ медонист, ки даъвои Ӯ дар бораи Худо будан дурӯғ аст, пас Ӯ дурӯғгӯй буд. Агар Ӯ намедонист, ки даъвои Ӯ дар бораи Худо будан дурӯғ аст, пас Ӯ девона буд. Агар шумо фикр кунед, ки шумо Худо ҳастед, вақте ки нестед, шумо фирефта шудаед! Бисёре аз донишмандони беимон ин мавқеъро дар робита ба Исо ишғол кардаанд. Онҳо дарк мекунанд, ки далелҳои таърихӣ ба онҳо имкон намедиҳанд, ки ба таври оқилона хулоса кунанд, ки Ӯ танҳо як афсона буд ё Ӯ танҳо як пешвои бузурги инсонӣ буд, ки изҳороти ахлоқӣ медод. Онҳо аз эътироф кардани Ӯ ҳамчун Худованд саркашӣ мекунанд.
Ҳамин тариқ, танҳо ду интихоби мантиқӣ барои онҳо боқӣ мемонад, ки Исо ё дурӯғгӯй буд ё девона. Онҳо дарк мекунанд, ки дар асоси сабти таърихӣ, Исо рафтори дурӯғгӯй ё девонаро нишон надодааст, аммо дигар интихобе ғайр аз мавқеъе, ки Ӯ Худованд аст, вуҷуд надорад. Аз ин рӯ, онҳо интихоб мекунанд, ки бовар кунанд, ки Исо дар ҳақиқат фикр мекард, ки Ӯ Худост, аммо Ӯ ҳамчун як шахсияти ноумед ва фирефташуда мурд, ки дар як шабакаи фоҷиавии рӯйдодҳои таърихӣ гирифтор шудааст. Баъзе аз ин донишмандони беимон мегӯянд, ки Исо дар охир дарк кард, ки Ӯ Худо нест, ва аз ин рӯ Ӯ аз салиб фарёд зад: «Худои ман, Худои ман, чаро Маро тарк кардӣ?» (Матто 27:46). Масеҳиён, албатта, медонанд, ки чунин сенарияи беэҳтиромӣ аз ҳақиқат хеле дур аст. Аммо ҳатто берун аз имон, ё интихобе, ки Исо дурӯғгӯй буд ё девона, метавонад ба таври мантиқӣ ноустувор нишон дода шавад.
Агар Исо дурӯғгӯй мебуд, пас Ӯ як дурӯғгӯи хеле ғайриоддӣ буд, зеро дурӯғгӯён ба таври пешгӯӣ намунаи дурӯғгӯӣ доранд – махсусан вақте ки сухан дар бораи муҳофизати худ меравад. Ва онҳо одатан ба ҳикояи худ часпида намемонанд, вақте ки сухан дар бораи рӯ ба рӯ шудан бо салиби Рум меравад! Баъзе одамон барои дурӯғ далерона мурдаанд, аммо онҳо ҳадди аққал фикр мекарданд, ки ин ҳақиқат аст. Агар Исо дурӯғгӯй мебуд, пас Ӯ барои он чизе, ки медонист дурӯғ аст, марги дардноктаринро мурд. Ғайр аз ин, ба ғайр аз дурӯғгӯии онҳо, дурӯғгӯёни одатӣ одатан дигар камбудиҳои хислат доранд. Онҳо шаъну шараф ва қудратеро, ки сабтҳои таърихӣ ба Исо нисбат медиҳанд, надоранд. Дурӯғгӯён майл доранд, ки «барои рақами як» ғамхорӣ кунанд. Исо беғаразона буд ва пайваста ба дигарон хидмат мекард. Аз ҷиҳати мантиқӣ, Исо наметавонад дурӯғгӯй бошад.
Дар мавриди фирефта шудани Исо, ҳамон далели асосӣ эътибор дорад. Девонагон одатан шахсиятҳои таҳрифшуда ва рафтори ғайримуқаррариро нишон медиҳанд. Баъзе одамони фирефташуда фикр мекарданд, ки онҳо Худо ҳастанд, аммо онҳо намунаҳои рафтори номутавозин, ҳатто шизофрениро нишон додаанд. Исо ҳамеша ором ва худро идора мекард. Ҳарчанд баъзе яҳудиён фикр мекарданд, ки Исо девона аст ва ҳатто изҳороти радикалӣ ва корҳои пурқудрати Ӯро ба манбаъҳои девӣ нисбат медоданд, дигарон дарк карданд, ки хислати Исо ба хислати девона базӯр монанд буд (Юҳанно 10:19-21). Ғайр аз ин, одамон майл доранд, ки аз девонагон дурӣ ҷӯянд, аммо онҳо Исоро ба шумораи зиёд пайравӣ мекарданд. Ҳатто кӯдакони хурдсол ба Ӯ ҷалб мешуданд. Табиати ором ва шахсияти мутавозини Ӯ бешубҳа хислатҳои шахси фирефташуда набуданд. Аз ҷиҳати мантиқӣ, Исоро девона ҳисоб кардан ғайриимкон аст.
Шумо Ӯро кӣ мегӯед?
Агар таҳлили мантиқии далелҳо хулосаҳои афсона, пешво, дурӯғгӯй ё девонаро иҷозат надиҳад, танҳо як имконият боқӣ мемонад: Исои Масеҳ вақте ки Ӯ даъвои Худо буданро дошт, ҳақиқатро эълон кард. Далелҳои таърихӣ дар бораи ҳаёти Ӯ даъвои Ӯро дар бораи Худо будан тасдиқ мекунанд. Исои Масеҳ аз ҷиҳати мантиқӣ Худованд аст!
Дар ин лаҳза қарори ниҳоӣ вуҷуд дорад, ки шахс бояд қабул кунад – Исои Масеҳро метавон ҳамчун Худованд қабул кард ё рад кард. Ҳатто пас аз боварӣ ҳосил кардан ба мантиқи Худованд будани Ӯ, бисёриҳо аз итоат ба Худованд Исо саркашӣ мекунанд. Чӣ қадар беҳтар аст, ки бо мантиқи дуруст розӣ шавем ва бо Томас иқрор шавем, ки Исо «Худованди ман ва Худои ман» аст (Юҳанно 20:28).
