АМОС: Хусусияти доимии Худо
Шумо фикр мекунед, ки Худо чӣ гуна аст? Бешубҳа, ҳамаи мо тасвирҳои муайяни зеҳнии Худоро дорем, ки аз калимаҳои Китоби Муқаддас дар бораи Ӯ бармеоянд. Нубуввати Амос дар ин бобат як рафти ҷолибро дорад. Худо аввал ҳамчун шер, ки дар хашм сахтгир ва дар доварӣ қатъӣ аст, дида мешавад. Аммо тасвири охирини ин китоб Худоро ҳамчун киштгар тасвир мекунад, ки халқи Худро дар замини худ бо меҳрубонӣ ҷойгир мекунад. Ҳарду тасвир дар бораи Худое, ки ҳам одилона ва ҳам меҳрубон аст, дурустанд.
Амос ҳамзамони пайғамбарон Ишаъё, Ҳушаъ ва Юнус буд. Ӯ дар замони подшоҳ Узиё (ё Азариё) аз Яҳудо ва подшоҳ Еробоам 2 аз Исроил нубувват мекард. Дар ҳоле ки Узиё умуман содиқ буд, Еробоам (мисли ҳамаи подшоҳони Исроил) дар назари Худованд бадӣ мекард, гарчанде ки ҳукмронии ӯ шукуфоии моддӣ овард (2 Подшоҳон 14:25-28). Амос дар ин муддат асосан ба Исроили бевафо муроҷиат мекард, вақте ки бисёриҳо моликияти шахсӣ ҷамъ мекарданд, аммо дар назди Худо сарватманд набуданд. Биёед ба мухтасари Амос ва дарсҳои ӯ барои мо назар андозем.
Ба таври васеъ, ду бахши ин китоби пайғамбарӣ эъломияҳои Амос (Амос 1-6) ва рӯъёҳои ӯро (7-9) дар бар мегиранд. Худованд мисли шер ғурриш мекунад, то эъломияҳои Амосро оғоз кунад: «Ӯ овози Худро аз Ерусалим баланд мекунад ... ва қуллаи Кармил хушк мешавад» (1:2 NKJV). Кӯҳи Кармил дар соҳили шимолу ғарбии салтанати Исроил, дар ҳамон арзи баҳри Ҷалил ҷойгир аст, аз ин рӯ ин тасвир нишон медиҳад, ки довариҳои Худованд дар тамоми Исроил сӯзонанд.
Эъломияҳои доварӣ
Адолати Худо умумӣ аст, аз ин рӯ Ӯ аз гуноҳҳои шаш халқи ҳамсоя (1:3-2:3) ва сипас гуноҳҳои Яҳудо (2:4-5) бехабар намемонад. Дар ҳар як ҳолат Худованд ваъда медиҳад, ки оташи доварии Худро бар онҳо мефиристад. Ибораи такроршавандаи «барои се гуноҳ ва барои чаҳор» майли доимии бадиро нишон медиҳад; илова бар ин, Худованд гуноҳҳои мушаххаси зӯроварӣ ё беадолатии ҳар як халқро номбар мекунад. Мо аксар вақт дар аввалин нишонаи нодурустӣ хашмгин мешавем, аммо Худованд майл дорад, ки рафти бадиро бо мурури замон инкишоф диҳад. Дар натиҷа, вақте ки Ӯ амал мекунад, равшан аст, ки роҳҳои Ӯ одилонаанд, зеро беинсофӣ то лаб пур шудааст (Ҳастӣ 15:16; 1 Таслӯникиён 2:16).
Сипас эъломияҳо бар зидди Исроил оғоз мешаванд (2:6-12). Худо дар бораи тамаъкорӣ, беахлоқӣ ва бутпарастии онҳо ба таври муфассал сухан меронад. Дар гузашта, Худованд онҳоро аз амориён дар Канъон ва аз мисриён, вақте ки онҳо ғулом буданд, наҷот дода буд. Ӯ баъзеи онҳоро пайғамбар ва дигаронро назир гардонида буд, ки ба онҳо имтиёзи ба Ӯ бахшида шуданро дода буд. Аммо мардум ба пайравӣ аз Ӯ таваҷҷӯҳ надоштанд.
Аз ин рӯ, Ӯ эълон мекунад, ки доварӣ меояд (2:13-3:15), бори дигар ба ваҳшиёнаи шер монанд таъкид мекунад. Аввалан, як қатор саволҳои риторикӣ мавҷуданд, аз ҷумла ин: «Оё шер дар ҷангал ғурриш мекунад, вақте ки ӯ сайд надорад?» Саволҳо бо таассуф ба охир мерасанд: «Агар дар шаҳр бадбахтӣ бошад, оё Худованд онро накардааст?» (3:4,6). Дар ҳоле ки фоҷиаҳо на ҳамеша довариҳои мушаххаси Худованд мебошанд (Луқо 13:15), мо бояд ҳангоми дучор шудан бо онҳо дилҳои худро тафтиш кунем. Ин бояд тафаккури Исроил мебуд, аммо сарфи назар аз огоҳиҳои Худованд онҳо посух надоданд. Дар доварии оянда, боқимондаи мардум наҷот меёфтанд, аммо он қадар кам, ки он мисли «чӯпоне, ки аз даҳони шер ду пои гӯсфанд ё як пораи гӯшро мегирад» (3:12) мебуд. Онҳо ба қурбонгоҳҳои дурӯғин ва ибодати дурӯғин боварӣ доштанд, ва ҳамаи ин ба охир мерасид.
Барои шарҳи минбаъдаи сабабҳои доварии Худо, Худованд махсусан ба «говҳои Бошон»-и сарватманд ва худқаноатманд дар боби 4 муроҷиат мекунад. Калимаи «говҳо» дар ин ҷо занона аст, ки баъзе тарҷумонҳои Китоби Муқаддасро водор мекунад, ки инҳо махсусан занони сарватманди Исроил мебошанд, ки ба шавҳарони худ (ё «худовандон» дар Ҳастӣ 18:12) мегӯянд, ки ба онҳо шароб биёранд. Онҳо дар ҳоле ки қаноатмандии хоҳишҳои худро талаб мекарданд, камбағалонро бераҳмона пахш мекарданд. Онҳо бо тақво ба Байт-Ил ва Ҷилҷол қурбониҳо меоварданд, ки ҳоло марказҳои бутпарастӣ буданд (1 Подшоҳон 12:28-33; Ҳушаъ 9:15) на ба ҷойҳои аз ҷиҳати рӯҳонӣ муҳимми наслҳои гузашта. Худо ин одамони худпарастро тавассути гуруснагӣ, хушксолӣ, бемориҳои зироат, вабоҳои ҷисмонӣ ва ҳатто сарнагун кардани баъзе шаҳрҳо огоҳ карда буд. Аммо ҳар дафъа мо нолаи Ӯро мешунавем: «Аммо шумо ба Ман барнагаштед» (4:6-11). Вақте ки доварӣ наздик мешавад, Ӯ онҳоро огоҳ мекунад: «Эй Исроил, барои мулоқот бо Худои худ омода шавед!» (4:12).
Ҳатто дар миёни чунин суханони қавӣ, Худованд онҳоеро, ки Ӯро меҷӯянд, истиқбол мекунад: «Маро биҷӯед ... Худовандро биҷӯед ... Некӣ биҷӯед ... Шояд Худованд Худои лашкарҳо меҳрубон бошад» (5:5,6,14-15). Худо мехоҳад ёфт шавад (Ирмиё 29:13-14), ки ин бояд моро ҳатто вақте ки мо ноком шудем, рӯҳбаланд кунад. Аммо рад кардани ҷустуҷӯи Ӯ «нола дар ҳама кӯчаҳо»-ро меорад, вақте ки рӯзи Худованд меояд, ки худпарастонро бо доварии доимии Ӯ фаро мегирад (5:16-20).
Дар боби 6 ба ашрофон огоҳӣ дода мешавад. Онҳо бояд ба таври муассир роҳбарӣ мекарданд, аммо ба ҷои ин онҳо ба роҳатҳои шахсӣ тамаркуз карда, ба ранҷдидагон беэътиноӣ мекарданд ва бовар доштанд, ки адолати Худо дур аст. Дар натиҷа, Худо онҳоро водор кард, ки мардумро ҳамчун аввалинҳое, ки ба асорат гирифта мешаванд, роҳбарӣ кунанд (6:3-8). Вақте ки бадбахтӣ фаро расид, одамон ҳатто намехостанд номи Худовандро зикр кунанд, гӯё ки ин доварии минбаъдаро бар онҳо ҷалб мекард (6:10). Ин эътимоди оромро ба Худои меҳрубон нишон намедиҳад! Ин нишон медиҳад, ки мардум аз донистани табиати ҳақиқии Ӯ то чӣ андоза дур шуда буданд.
Доварӣ тамоми халқро, аз Ҳамот дар шимол то водии Араба (ибрӣ барои «биёбон») дар ҷануб фаро мегирифт (6:14). «Даромадгоҳи Ҳамот» эҳтимол ба минтақаи шимолтар аз Ҷалил ишора мекунад. Худо дар аввал ният дошт, ки мардум онро соҳиб шаванд (Ададҳо 34:8), ва Еробоам ниҳоят назорати Исроилро аз Ҳамот то Араба барқарор карда буд (2 Подшоҳон 14:25). Ин ҳукмронӣ ба назар баракати Худоро нишон медод; баръакс, ҳамон минтақаи дақиқ зери доварии ошкорои Ӯ буд. Мо метавонем бо қувваи худ корҳои бузургро анҷом диҳем, аммо агар онҳо бе назардошти адолати Худо анҷом дода шаванд, беарзишанд.
Панҷ рӯъёи адолат
Амос бо панҷ рӯъё ба охир мерасад. Дар аввал, Амос малахҳоро дид, ки ҳосили дерро пас аз гирифтани ҳиссаи подшоҳ мехӯрданд, яъне мардум ҳеҷ чиз намедоштанд. Рӯъёи дуюм оташи даҳшатнокеро нишон дод, ки заминро фурӯ мебурд. Ду маротиба Амос барои мардум шафоат кард, ва Худованд бо раҳмат посух дод ва эълон кард, ки Ӯ ба ин роҳҳо доварӣ нахоҳад кард. Аммо рӯъёи сеюм Худовандро нишон дод, ки бо хати обкашӣ дар девор истодааст. Ӯ бешубҳа Исроилро бо хати рости адолат арзёбӣ мекард; ҳеҷ кас аз арзёбии Ӯ наҷот намеёфт (7:1-9).
Рӯъёи чорум (Амос 8) ба сабади меваҳои тобистонӣ дахл дошт, ки бешубҳа барои Амос манзараи шинос буд. Тасвир эҳтимол гуворо буд, аммо Худованд онро барои нишон додани он истифода бурд, ки охир бар Исроил фаро расидааст (8:2), ҳамон тавре ки ҳосил дар охири тобистон ҷамъоварӣ шуда буд. Боз Ӯ гуноҳҳои онҳоро номбар кард ва рӯзи мотамро ба ҷои ҷашн, замони гуруснагӣ барои Каломи Худо ваъда дод, ки бутҳои Дон ва Беэр-Шева наметавонистанд қонеъ кунанд. Ин рӯз қисман вақте иҷро шуд, ки Ашшур Исроилро тақрибан 70 сол пас забт кард, аммо тавсиф рӯзи бузургтари довариро нишон медиҳад, ки ҳанӯз дар пеш аст.
Рӯъёи панҷум дар боби 9 на ба ягон ашё, балки ба худи Худованд, ки дар назди қурбонгоҳ истода буд, тамаркуз мекард. Доварии Ӯ дар маъбад оғоз мешуд, ва ҳеҷ кас наҷот намеёфт, ҳатто агар касе метавонист ба дӯзах кобад ё ба осмон барояд. Солҳо пеш, Довуд аз донистани он, ки ӯ ҳеҷ гоҳ аз ғамхории Худо берун шуда наметавонад, тасаллӣ ёфта буд (Забур 139:7-10); аммо ибораҳои шабеҳ дар ин ҷо тасаллӣбахш нестанд, балки даҳшатноканд. Бо вуҷуди ин, Худованд ҳеҷ гоҳ халқи Худро фаромӯш карда наметавонад. Салтанати гуноҳкор метавонад мисли коҳ аз ғалбер пароканда шавад, аммо ҳатто хурдтарин дона гум нахоҳад шуд. Рӯзи ояндаи Худованд ҷалоли хонаи Довудро барқарор хоҳад кард, ки дар замони Амос мисли «хайма ... афтода» (9:11) беарзиш менамуд. Асирон ба замини ҳосилхез баргардонида мешаванд, ки дар он Худо онҳоро мешинонад, ва ҳатто ғайрияҳудиён баракати Худоро эҳсос хоҳанд кард (9:12-15).
Чор дарс аз Амос
1. Амос хизматгори содиқи Худо буд, ки даъвати худро бо ҷидду ҷаҳд иҷро мекард.
Кори муқаррарии ӯ ба гӯсфандон ва анҷирҳои сикаморӣ дахл дошт, аммо Худованд ӯро аз ин корҳо гирифт ва ба ӯ гуфт, ки нубувват кунад. Ҳатто вақте ки коҳини дурӯғини Байт-Ил Амосро нодуруст ба тавтеа бар зидди подшоҳ муттаҳам кард, Амос истодагарӣ кард (7:10-17). Ӯ аҳамияти кори худро медонист: «Албатта, Худованд Худо ҳеҷ коре намекунад, магар ин ки сирри Худро ба хизматгорони худ, пайғамбарон, ошкор кунад. Шер ғурриш кард! Кӣ наметарсад? Худованд Худо сухан гуфт! Кӣ метавонад нубувват накунад?» (3:7-8). Оё мо аз гуфтани суханони Худованд, вақте ки онҳоро аз Навиштаҳо меомӯзем, дудила мешавем? Барои паҳн кардани паёми Ӯ ягон мақоми махсус лозим нест. Биёед ба ин даъват мисли Амос содиқ бошем!
2. Дарси навбатӣ ба дин бе воқеият дар дилҳои мардум дахл дорад.
Онҳо мунтазам ба бутҳо қурбониҳо меоварданд. Дини онҳо «тарроҳӣ» буд, ки ҳисси рӯҳонии худро қонеъ мекард (4:4-5). Онҳо бепарвоёна рӯзи Худовандро орзу мекарданд, гӯё ки онҳо бо ҳузури Ӯ сафед карда мешуданд. Ба ҷои ин, Худованд идҳо ва қурбониҳои онҳоро нафрат дошт, зеро дилҳои онҳо бо Ӯ робита надоштанд (5:18-23). Онҳо шаҳодати Худовандро тавассути пайғамбарон ё назирон (2:11-12) ё халалдор мекарданд ё комилан рад мекарданд. Баъзеҳо зоҳиран шанбе ва дигар идҳоро риоя мекарданд, аммо пинҳонӣ онҳоро нафрат доштанд, зеро онҳо наметавонистанд тиҷорат кунанд (8:5). Дар як шарҳи ҳайратангез дар бораи таърихи мардум, мо мефаҳмем, ки онҳо дар тамоми биёбон дар замони Мусо бо худ бутҳоро мебурданд (5:25-26). Баъзан беинсофӣ сабаби аслии аз замонҳои қадим дорад, ки бояд бо он мубориза бурд; ва хатари дин бе воқеият имрӯз ҳам ба халқи Худо таъсир мерасонад.
3. Аз ин тақвои худпарастӣ ҳисси ҳуқуқ ба сарват ба вуҷуд омад, ки табиист, ки ба зулми камбағалон оварда расонд.
Саркашии сахт дар бораи «говҳои Бошон» нафрати Худоро ба ин муносибат нишон медиҳад (4:1). Роҳбарони мардум дар мебелҳои гаронбаҳо истироҳат мекарданд ва боҳашамат мехӯрданд, дар ҳоле ки сабаби ранҷдидагон бетаваҷҷӯҳ мемонд (6:1-6). Онҳое, ки шанберо нафрат доштанд, дар тиҷорат низ фиреб медоданд, аз камбағалон истифода бурда, то як ҷуфт пойафзоли нав дошта бошанд (8:4-6). Аммо Худованд на сурудҳоро аз лабони мардум, балки адолат ва адолатро мисли ҷӯйборҳои пурқувват аз дилҳои онҳо мехост (5:18-24). Чунин ба назар мерасад, ки принсипи ҳам Аҳди Қадим ва ҳам Аҳди Ҷадид ин аст, ки як роҳи муҳимми нишон додани муносибат бо Худованд нишон додани ғамхорӣ ба ранҷдидагон аст (Румиён 12:16; Яъқуб 1:27-2:9; 1 Юҳанно 3:17).
4. Дарси ниҳоӣ ба табиати худи Худо дахл дорад.
Ӯ Худои умумӣ аст, ки ба ҳар як халқ назар мекунад. Аз як тараф, Ӯ гуноҳҳои онҳоро медонист ва адолати Худро татбиқ мекард (1:3-2:3). Аз тарафи дигар, ғамхории парвариши Ӯ на танҳо Исроилро аз Миср берун овард, балки фалиштиён ва суриёнро низ аз ҷойҳои мувофиқи худ ба заминҳои нав бурд (9:7). Амос ҳатто интизор аст, ки ғайрияҳудиён бо номи Худованд даъват карда мешаванд (9:12) – як изҳороти назаррас, ки дар салтанати ҳазорсолаи Масеҳ иҷро хоҳад шуд, аммо ба Калисо низ дахл дорад, чунон ки Яъқуб дар Аъмол 15:14-19 шаҳодат дод. Дар ҳоле ки Худо бешубҳа бо халқи махсуси худ, хоҳ Исроил он вақт ё Калисо ҳоло, муносибати беназир дорад, хуб аст, ки дар хотир дорем, ки мо ягонаҳое нестем, ки Ӯ ба назар мегирад. Ин назари ҳаяҷонбахш дар бораи хусусияти доимии Худо бояд дилҳои моро ба Ӯ бахшидан водор кунад, чунон ки Амос буд.
