«Эй Худованд, каломи Ту то абад дар осмон устувор аст». (Забур 119:89) Бозгашти яҳудиён ба сарзамини Исроил ва таъсиси давлати муосир ба апологетика такони бузурге бахшид. Аз асри бистум инҷониб, бостоншиносон пайваста маконҳо ва артефактҳоеро кашф кардаанд, ки ба таърихи Китоби Муқаддас тааллуқ доранд ва онро тасдиқ мекунанд.
Дар зер баъзе мисолҳои барҷаста оварда шудаанд:
Дастнависҳои Баҳри Мурда
Дастнависҳои Китоби Муқаддас, ба монанди Дастнависи Бузурги Ишаъё, ки дар солҳои 1940-ум кашф шудаанд, қадимтарин Навиштаҳои ибронӣ мебошанд ва исбот мекунанд, ки Китоби Муқаддаси ибронӣ бо тафсилоти зиёд ҳифз шудааст. Дастнависи Бузурги Ишаъё соли 1947, як сол пеш аз таъсиси Исроили муосир кашф шудааст. Он дар Оромгоҳи Китоби Осорхонаи Исроил нигоҳ дошта мешавад.
Ҳафриёт дар кӯҳи маъбад
Ҳафриёт дар қисми ҷанубии кӯҳи маъбад аз соли 1967 инҷониб Сангҳои Титус, санги Ҷои карнай, Зинаҳои ҷанубӣ ва Роҳи қадимии зоиронро аз Шаҳри Довуд то маъбад, дар қатори бисёр чизҳои дигар, ки ба давраи маъбади дуюм тааллуқ доранд, ошкор кардааст.
Муҳосираи Рум дар Ерусалим
Дар соли 2016, як қисми «девори сеюм», ки Юсуф Флавий зикр кардааст, пайдо шуд ва берун аз девор замин то ҳол бо сангҳои баллиста ва камон аз ҷанги соли 70-уми милодӣ пур аст.
Нақби Ҳизқиё
Ин нақб аз чашмаи Гиҳон то ҳавзи Шилоҳ аз ҷониби шоҳ Ҳизқиё барои таъмини об ба Ерусалим дар давраи муҳосираи Ашшур сохта шудааст ва дар 2 Подшоҳон 20:20 ва 2 Вақоеънома 32:30 зикр шудааст. Нақби 1750-футӣ (сеяки мил) аз 2 то 3 фут паҳнӣ ва аз 5 то 15 фут баландӣ дорад. Сохтмони нақб як дастоварди аҷиби муҳандисӣ буд. Гурӯҳҳои мардон аз ҳарду самт тавассути санги сахт нақб канданд ва бо вуҷуди ин, нишебии қариб доимии 0,6% нигоҳ дошта шуд.
Нақб соли 1867 аз ҷониби Чарлз Уоррен, сайёҳ ва афсари артиши Бритониё, вақте ки сарзамини Исроил таҳти назорати Империяи Усмонӣ буд, кашф шуд. Соли 1880 як навиштаҷот кашф шуд, ки дар нақб барои ёдбуди анҷоми он кандакорӣ шуда буд. Онро бардошта ба Истанбул бурданд, ки дар он ҷо дар осорхонаи бостоншиносӣ нигоҳ дошта мешавад. Навиштаҷот чунин аст:
«[Рӯзи] шикастан. Ин сабти он аст, ки чӣ тавр нақб шикаста шуд. Вақте ки [ҳафриётчиён] тешаҳои худро ба кор мебурданд, ҳар як мард ба сӯи ҳамкори худ, вақте ки барои шикастан се зироъ боқӣ монда буд, овозе шунида шуд, ки ҳар як мард ҳамкори худро даъват мекард; зеро дар санг (аз ҷануб ба шимол) як холигӣ вуҷуд дошт. Ҳамин тавр, дар рӯзи шикастан, ҳафриётчиён зарба заданд, ҳар як мард барои вохӯрӣ бо ҳамкори худ, теша ба теша. Сипас об аз чашма ба ҳавз ҷорӣ шуд, ба масофаи ҳазору дусад зироъ. Сад зироъ баландии санг аз болои сари ҳафриётчиён буд.»
Девори Ҳизқиё
Соли 1970, боқимондаи девори Ҳизқиё, ки барои муҳосираи Ашшур сохта шуда буд, кашф шуд. Он тақрибан 23 фут ғафсӣ дорад ва то ҳол то 10 фут баландӣ дорад. Он дар 2 Вақоеънома 32:5 зикр шудааст.
Мӯҳри Ҳизқиё
Соли 2009, мӯҳре (булла) бо номи шоҳ Ҳизқиё дар минтақаи Офел байни кӯҳи маъбад ва Шаҳри Довуд кашф шуд. Он дар минтақаи нонвойхонаи қадимии шоҳӣ кашф шуд. Навиштаҷот мегӯяд: «Аз Ҳизқиё (писари) Оҳоз, шоҳи Яҳудо». Мӯҳр соли 2014 муайян карда шуд. Доктор Эйлат Мазар инро муҳимтарин кашфиёти инфиродии касби худ номид, ки ин бисёр чизро мегӯяд, зеро вай қасри Довудро кашф карда буд.
Мӯҳри Ишаъё
Соли 2018 эълон шуд, ки мӯҳре бо номи «Ишаъё» дар ҳамон минтақаи мӯҳри Ҳизқиёи дар боло зикршуда пайдо шудааст. Номро калимае пайравӣ мекунад, ки эҳтимол «пайғамбар» аст, гарчанде ки ҳарфи гумшуда маънои онро дорад, ки муайянкунӣ 100% мутмаин нест. Сана ва макон ба пайғамбари Китоби Муқаддас Ишаъё ишора мекунанд. Мо медонем, ки Ишаъё бо қаср наздик буд ва мушовири наздики шоҳ буд. Мӯҳри Ишаъё соли 2009 ҳамзамон бо мӯҳри Ҳизқиё пайдо шуд, аммо то соли 2018 муайян нашуда буд. Мусоҳиба бо доктор Мазарро дар истиноди зерин дидан мумкин аст - www.thetrumpet.com/16947-has-eilat-mazar-discovered-archaeological-evidence-of-isaiah-the-prophet.
Ҳавзи Шилоҳ
Ҳавзи қадимии Шилоҳ соли 2004 кашф шуда, қисман ҳафр шудааст. Ин ҳавз дар Китоби Муқаддас се маротиба зикр шудааст (Наҳемё 3:15; Ишаъё 8:6; Юҳанно 9:7).
Дарвозаҳои Сулаймон
Китоби Муқаддас мегӯяд, ки Сулаймон Ҳозор, Мегиддо ва Гезерро ба шаҳрҳои ҳарбии шоҳӣ сохтааст (1 Подшоҳон 9:15), ва харобаҳои дарвозаҳои азими шашкамераи Сулаймон дар ҳар яке аз ин ҷойҳо пайдо шудаанд.
Қасри Довуд
Соли 2005, доктор Эйлат Мазар, набераи Бенямин Мазар ва як мақоми барҷастаи бостоншиносии қадимии Ерусалим, харобаҳои он чизеро, ки қасри Довуд ҳисобида мешавад, кашф кард. Он дар ҷои дуруст дар Шаҳри қадимии Довуд ҷойгир аст ва вай далелҳоеро пайдо кард, ки бино то харобшавии маъбади Сулаймон аз ҷониби бобилиён истифода мешуд. Қаср дар болои як сохтори азими санги зинадор сохта шуда буд, ки то ҳол қисман бетағйир аст. Ин эҳтимол «Милло» аст, ки дар Навиштаҳо ҳафт маротиба зикр шудааст (2 Самуил 5:9; 1 Подшоҳон 9:15, 24; 11:27; 12:20; 1 Вақоеънома 11:8; 2 Вақоеънома 32:5). Бинои кашфшуда аз ҷониби Мазар як сохтори калон ва мураккаби аълои муҳандисӣ аст ва санаи он аз ҷониби пораҳои сафолӣ, зарфҳои нигоҳдорӣ бо мӯҳри шоҳии шоҳи Яҳудо ва сармояи прото-эолӣ, дар қатори дигар чизҳо, тасдиқ карда мешавад.
Навиштаҷоти Узиё
Ин лавҳа барои нишон додани қабри нави шоҳ Узиё сохта шуда буд. Вай дар асри 8 пеш аз милод вафот кард ва қабри ӯ дар асри 1 пеш аз милод кӯчонида шуд. Навиштаҷот ба забони оромӣ аст ва чунин мехонад: «Ин ҷо устухонҳои Узиё, шоҳи Яҳудо оварда шудаанд. Накушоед!»
Мӯҳри Шема, ки Еровоамро зикр мекунад
Мӯҳре мавҷуд аст, ки дар он «Аз Шема, хизматгори Еровоам» навишта шудааст. Ин шоҳ Еровоам аст. Он дар Мегиддо пайдо шудааст ва ба нимаи аввали асри 8 пеш аз милод тааллуқ дорад.
Буллаи Ирмиё
Дар минтақаи Қасри Довуд ва Шаҳри Довуд буллаҳо (мӯҳрҳои ҳуҷҷатҳои гилӣ) кашф шудаанд, ки номҳои одамонеро дар бар мегиранд, ки дар китобҳои Ирмиё, Подшоҳон ва Вақоеънома зикр шудаанд ва дар қаср пеш аз сӯзонида шудани он аз ҷониби Набукаднесар зиндагӣ ё кор мекарданд. Инҳо Еҳукал писари Шелемиё (Ирмиё 37:3), Гедалё писари Пашҳур (Ирмиё 38:1), Гемариё писари Шофон (Ирмиё 36:10) ва Азариё писари Ҳилқиё (1 Вақоеънома 9:11) мебошанд. Навтарин кашфиёти ин навъ, ки дар моҳи апрели соли 2019 эълон шуд, як мӯҳри тасвирӣ аст, ки дар он «Аз Нотон-Мелех, хизматгори шоҳ» навишта шудааст. Вай дар 2 Подшоҳон 23:11 зикр шудааст, ки дар маъбад ҳуҷрае дошт, ки бо ибодати офтоб дар дарбори Юшиё алоқаманд буд. Мӯҳри тасвирии асри 7 пеш аз милод дар нишебии ғарбии Шаҳри Довуд дар ҷануби кӯҳи маъбад дар биное пайдо шуд, ки далелҳои харобшавии он аз ҷониби бобилиён дар асри 6-ро нишон медиҳад.
Остракаи Ирмиё
Дар солҳои 1930-ум як гурӯҳи бостоншиносӣ таҳти роҳбарии Ҷ.Л. Старки 21 острака (мактубҳое, ки дар пораҳои сафолӣ навишта шудаанд) дар ҳафриёти шаҳри қадимии Лохиш, ки яке аз охирин шаҳрҳое буд, ки дар замони Ирмиё ба бобилиён таслим шуд (Ирмиё 34:7), кашф кард. Аксари мактубҳо аз ҷониби Ҳушаё, як афсари ҳарбӣ, ки дар нуқтаи мушоҳида дар наздикии Лохиш ҷойгир буд, навишта шудаанд ва ба фармондеҳи ӯ, Ёош, муроҷиат кардаанд. Онҳо бо «ибронии классикии комил» навишта шудаанд. Онҳо Гемариё (Ирмиё 36:10), Яазаниё (Ирмиё 35:3), Нериё Барух (Ирмиё 36:4) ва Маттаниё (шоҳ Сидқиё, 2 Подшоҳон 24:17)-ро зикр мекунанд. Мактуби № 3 «пайғамбар»-еро зикр мекунад, ки мардумро бо даъват ба таслим шудан ба бобилиён рӯҳафтода мекард. Ин ба ҳодисаҳои ҳаёти Ирмиё ба таври аҷиб монанд аст (ниг. Ирмиё 38:1-4). Мактубҳо ба ҳамон вазъияте шаҳодат медиҳанд, ки дар Ирмиё 34:7 тасвир шудааст, ки Лохиш ва Азека охирин шаҳрҳое буданд, ки ба бобилиён таслим шуданд.
«Тасдиқи ҳайратангези он, ки ин ду шаҳр дар байни онҳое буданд, ки то ҳол муқовимат мекарданд, аз ҷониби Мактубҳои Лохиш пешниҳод шудааст. Мактуби № 4, ки аз ҷониби як афсари артиш дар як посгоҳи ҳарбӣ ба афсари болоии худ дар Лохиш навишта шудааст, мегӯяд: «Мо ба сигналҳои Лохиш мувофиқи ҳамаи нишонаҳое, ки Худованди ман додааст, назорат мекунем, зеро мо Азекаро дида наметавонем». Ин мактуб на танҳо ба мо нишон медиҳад, ки чӣ тавр лашкари Набукаднесар тӯри худро дар атрофи сарзамини Яҳудо мустаҳкам мекард, балки инчунин муносибати наздики байни Лохиш ва Азекаро, ки дар китоби Ирмиё низ ба ҳам алоқаманданд, тасдиқ мекунад» (Ҷ.П. Фри, Бостоншиносӣ ва таърихи Китоби Муқаддас).
Ҳозор
Далелҳои харобшавии Ҳозор аз ҷониби Еҳушаъ, ки дар Еҳушаъ 11:11-13 сабт шудааст, дар солҳои 1990-ум пайдо шуданд. Гармии сӯхтор чунон бузург буд, ки сангҳои вазнинро шикаст. Қабати хокистари якметрӣ пайдо шуд. Инчунин дар Ҳозор бутҳо, прессҳои зайтун ва шароб, деворҳои шаҳр, харобаҳои хонаҳо ва лавҳаи мехӣ, ки ба шоҳи бутпарасти Ҳозор, ки дар асри 18 пеш аз милод, замони Иброҳим зиндагӣ мекард, муроҷиат шудааст, пайдо шуданд.
Стелаи Меша (инчунин Санги Муобӣ номида мешавад)
Соли 1993 ибораи «Хонаи Довуд» дар Стелаи Меша кандакорӣ шуда пайдо шуд, ки корнамоиҳои Меша, шоҳи муобии асри нӯҳуми пеш аз милод, ки дар 2 Подшоҳон 3:6-27 зикр шудааст, тасвир мекунад. Стела инчунин бисёр номҳо ва ҷойҳои дигареро, ки дар Китоби Муқаддас пайдо шудаанд, аз ҷумла Омри, Аҳоб, қабилаи Год, Кемош, Небо, Аторот, Ёҳоз, Дибон, Кирятоим, Кериот, Ароэр ва Арнон, Безер ва Диблатоиро зикр мекунад.
Дон
Бисёр чизҳо дар макони қадимии шаҳри Дон барои тасдиқи таърихи Китоби Муқаддас кашф шудаанд, аз ҷумла дарвозаи сегонаи аркӣ, ки ба соли 1750 пеш аз милод, наздик ба замони Иброҳим, тасвирҳои Баал, ҷои ибодати гӯсолаи тиллоӣ (1 Подшоҳон 12:28-29) ва як қисми ёдгорӣ бо калимаҳои «Бейт Довуд» («Хонаи Довуд»). Стелаи Тел Дон, ки ба асри нӯҳуми пеш аз милод тааллуқ дорад, инчунин шоҳони Исроил Еҳурам, Аҳоб, Оҳозиё ва Еҳурамро зикр мекунад.
Изреил
Ҳафриёти бостоншиносӣ дар Изреи қадим, қасри тобистонаи шоҳони Исроили шимолӣ, як пресси шароби калони аз санг кандашударо, ки метавонад аз Нобот бошад, девори казематӣ ва чаҳор бурҷи қалъаеро, ки қариб 11 акрро иҳота карда буд, хандақи 20-футӣ ва боқимондаҳои дарвозаи шаҳрро ошкор кардааст.
Лохиш
Харобаҳои Лохиш мавҷудияти шаҳри қадимии Исроилро дар ин ҷо ва муҳосира ва харобшавии онро аз ҷониби ашшуриён, ки дар Навиштаҳо зикр шудааст, тасдиқ мекунанд (2 Вақоеънома 32:9).
Қасрҳо ва қабри Ҳирод
Қасрҳои сохтаи Ҳирод дар Қайсарияи Маритима, Масада, Ериҳӯ ва Ҳиродиум кашф шудаанд ва он чизе, ки эҳтимол қабри ӯст, дар паҳлӯи Ҳиродиум соли 2009 пайдо шуд.
Навиштаҷоти Пилат
Соли 1961, як блоки оҳаксанг дар Қайсарияи Маритима пайдо шуд, ки исбот мекунад, ки Пилат ҳокими Яҳудо буд, чунон ки Китоби Муқаддас мегӯяд. Навиштаҷот ба забони лотинӣ аст ва чунин мехонад: «Понтий Пилат, префекти Яҳудо, Тибериумро ба худоёни муқаддас сохт». Ин бо изҳороти Луқо мувофиқат мекунад, ки Пилат дар замони Тиберий ҳукмронӣ мекард (Луқо 3:1).
Қайсарияи Маритима
Ин шаҳр, ки аз ҷониби Ҳирод сохта шудааст, яке аз шаҳрҳои пешқадами Империяи Рум буд. Он дар Навиштаҳо борҳо зикр шудааст. Ҳафриёт бандари сунъии 100-акрӣ, яке аз мӯъҷизаҳои ҷаҳони қадим, ипподром, гимназия бо ҳаммомҳо ва системаи мураккаби гармидиҳии гипокауст, кардо, акведук, театри 4000-ҷойӣ, фаввораҳо, фаршҳои мозаикӣ ва маъбадҳоро кашф кардааст.
Самария
Дар харобаҳои Самарияи қадим, пойтахти салтанати шимолии Исроил, боқимондаҳои қасри филии Аҳоб, дарвозаи шаҳр, ки дар 1 Подшоҳон 22:10 зикр шудааст, ва шаҳри румии Ҳирод пайдо шудаанд. Филҳои Самария дар Осорхонаи Бритониё, Осорхонаи Исроил дар Ерусалим ва дигар ҷойҳо нигоҳ дошта мешаванд.
Қайсарияи Филиппӣ
Ҳафриёти шаҳри қадимии Қайсарияи Филиппӣ, ки дар Матто 16:13 зикр шудааст, маъбадҳои бутпарастӣ (ба Пан ва дигар худоён) ва қасри Филипп Тетрарх, писари Ҳирод, ки дар Луқо 3:1 зикр шудааст, кашф кардаанд.
Водии Элоҳ
Водие, ки Довуд бо Ҷолёт ҷангид, кашф шудааст ва тарҳбандии он ба ҳисоботи Китоби Муқаддас комилан мувофиқат мекунад, аз ҷумла шаҳри фалиштии Шаараим дар теппаҳои тарафи шимолии водӣ. Шаҳр, ки дар 1 Самуил 17:52 зикр шудааст, маънои «ду дарвоза»-ро дорад ва бостоншиносон ҳарду дарвозаро пайдо кардаанд.
Гат
Соли 2005, як пораи сафолӣ ҳангоми ҳафриёти Гат пайдо шуд, ки дар он номи ба Ҷолётмонанд навишта шуда буд. Он бо хатти ибронии қадим навишта шуда буд ва ба асрҳои 10-9 пеш аз милод, ки замони Довуд аст, тааллуқ дорад. Ин исбот мекунад, ки чунин номҳо аз ҷониби фалиштиён дар он давра истифода мешуданд. Соли 2015, харобаҳои дарвозаи қадимии Гат кашф шуд. Ин дарвоза бузургтарин дарвозаест, ки то ҳол дар Исроил пайдо шудааст. Он дар 1 Самуил 21:13 зикр шудааст.
Маъбадҳои фалиштӣ
Харобаҳои маъбадҳои қадимии фалиштӣ дар Гат, Экрон ва Тел Қасиле пайдо шудаанд. Бом аз ҷониби ду сутуни марказии чӯбӣ, ки дар пойгоҳҳои сангӣ истода буданд, дастгирӣ мешуд. Сутунҳо ба қадри кофӣ наздик буданд, ки як марди калон метавонист ба онҳо фишор оварад, чунон ки Китоби Муқаддас мегӯяд, ки Шимшӯн кард (Доварон 16:29-30).
Кафарнаҳум, Байтсайда, Хурозин
Харобаҳои ин шаҳрҳо дар соҳили шимолии баҳри Ҷалил ҳамчун шоҳидони хомӯш ба бадбахтие, ки Масеҳ 2000 сол пеш бар зидди онҳо гуфта буд, боқӣ мондаанд (Матто 11:21-24).
Кунисаҳои қадимӣ
Кунисаҳои қадимии яҳудӣ дар Байт Алфа, Магдала, Хурозин, Кафарнаҳум, Айн Гедӣ, Мигдал ва бисёр ҷойҳои дигар кашф шудаанд. Кунисаи Магдала, ки соли 2009 кашф шудааст, асри як аст, ки маънои онро дорад, ки Исо дар он ҷо сухан гуфтааст.
Ва Исо дар тамоми Ҷалил гашта, дар кунисаҳои онҳо таълим медод… (Матто 4:23).
Дар як ҳуҷраи куниса тангае пайдо шуд, ки ба соли 29-уми милодӣ тааллуқ дорад, ки дар замони хидмати оммавии Исо ё наздик ба он буд. Инчунин дар куниса санги кандакорӣ пайдо шуд, ки ба назар тасвири маъбад дар Ерусалим аст. Дар пеш тасвири менораи ҳафтшоха мавҷуд аст. Азбаски ин кунисаи асри як аст, баъзе аз коҳиноне, ки дар он иштирок мекарданд, менораҳои воқеиро дар маъбади Ҳирод дидаанд. Ин қадимтарин менораест, ки то ҳол дар Исроил кашф шудааст.
Санги Магдала аз ҷониби бисёр коршиносон «яке аз барҷастатарин кашфиётҳои 50 соли охир» ҳисобида мешавад.
Инҳо танҳо чанде аз кашфиётҳои ҳайратангези бостоншиносӣ дар сарзамини Исроил мебошанд, ки ба таърихи Китоби Муқаддас тааллуқ доранд ва мавҷудияти давлати яҳудӣ ин корро ташвиқ ва тезонидааст. Давлати Исроил бостоншиносиро сарпарастӣ, назорат ва муҳофизат мекунад. Осорхонаи Исроил дар Ерусалим дорои сарвати артефактҳоест, ки аз ҳафриёт кашф шудаанд.
Ҳеҷ гоҳ ин қадар далелҳои илҳоми илоҳии Навиштаҳо вуҷуд надоштааст. Ҳазорон кашфиётҳои бостоншиносӣ дақиқии таърихи Китоби Муқаддасро тасдиқ кардаанд. Бо файзи худ, Худо иҷозат додааст, ки ин кашфиётҳо барои онҳое, ки чашм доранд, дида шаванд. Инсон барои бовар накардан ба Китоби Муқаддас ва ба Масеҳи Китоби Муқаддас ҳеҷ баҳонае надорад.
Онҳоро ба воситаи ҳақиқати Ту муқаддас гардон: каломи Ту ҳақиқат аст. (Юҳанно 17:17)»
