Ахлоқи библиявӣ бар зидди ахлоқи вазъиятӣ
Худованд ба Самуил гуфт: «То кай барои Шоул мотам мегирӣ, зеро ки Ман ӯро аз подшоҳӣ бар Исроил рад кардам? Шохи худро аз равған пур кун ва бирав; Ман туро ба Йисои Байт-Лаҳм мефиристам. Ман яке аз писарони ӯро барои подшоҳӣ интихоб кардам.» Аммо Самуил гуфт: «Чӣ тавр ман равам? Шоул дар ин бора мешунавад ва маро мекушад.» Худованд гуфт: «Гӯсолаеро бо худ бигир ва бигӯ: “Ман барои қурбонӣ ба Худованд омадаам.” Йисоро ба қурбонӣ даъват кун, ва Ман ба ту нишон медиҳам, ки чӣ кор кунӣ. Ту бояд барои Ман он касеро, ки Ман нишон медиҳам, тадҳин кунӣ.» — 1 Самуил 16:1-3 NIV
Оё дурӯғ гуфтан ҳеҷ гоҳ асоснок аст? Оё фиреб додан ба дурӯғ гуфтан баробар аст? Оё пайғамбар Самуил дар фиребгарӣ даст дошт? Ин ва дигар саволҳо фавран ба хотир меоянд, вақте ки мо оятҳои болоии 1 Самуил 16-ро мехонем. Дарҳол мо ба майдони ахлоқи библиявӣ ғарқ мешавем. Китоби Муқаддас дар ин ҷо дар бораи дурӯғ ва фиреб ба мо чӣ меомӯзонад? Ҷавоби кӯтоҳ осон нест. Дар асл, додани ҷавоби хуб андешидашуда ва бар асоси Китоби Муқаддас як машқи хеле ахлоқӣ аст.
Дар бораи Иброҳим ва Исҳоқ чӣ?
Пеш аз он ки ин ҳолати душвори Самуилро таҳлил кунем, муфид хоҳад буд, ки ба таври мухтасар дигар ҳолатҳои библиявиро, ки дар онҳо масъалаи дурӯғ ба миён меояд, муҳокима кунем. Дурӯғҳои Иброҳим ва Исҳоқ дар бораи занонашон (Ҳастӣ 12; 20; 26) ба ахлоқи асосии библиявии «Дурӯғ нагӯ!» мушкилоти воқеӣ эҷод намекунанд. Иброҳим ва Исҳоқ дурӯғ гуфтанд, аммо онҳо ба таври возеҳ хато карданд. Китоби Муқаддас на танҳо амалҳои имони патриархҳоро, балки хатогиҳои онҳоро низ сабт мекунад. Иброҳим ва Исҳоқ ҳарду ба «Толори имон» дар Ибриён 11 дохил шуданд, аммо на барои дурӯғҳои худ. Ҳоҷат ба халос кардани Иброҳим аз мушкилот бо номидани гуноҳи ӯ «дурӯғи сафед» нест, зеро Соро хоҳари ӯ буд. Ва дар ин ҳолатҳои Иброҳим ва Исҳоқ ҳеҷ гуна ахлоқи «мақсад воситаҳоро асоснок мекунад» аз ҷониби Китоби Муқаддас таълим дода намешавад. Мақсад наҷоти худхоҳонаи ҳаёти худ ба ҳисоби покдомани занаш буд. Дар ҳар як ҳолат воситаи дурӯғ қариб бо натиҷаҳои фоҷиабор рӯ ба рӯ шуд, ва танҳо бо файзи Худо фалокат пешгирӣ карда шуд.
Дар бораи Роҳоб чӣ?
Дар бораи ҳолати Роҳоб дар Еҳушаъ 2 чӣ? Вай бешубҳа барои ҳифзи ҷосусони ибрӣ дурӯғ гуфт ва Худо ӯ ва тамоми хонаводаашро ҳангоми хароб шудани Ериҳӯ ҳифз кард. Аммо, Китоби Муқаддас намегӯяд, ки Роҳоб барои дурӯғаш баракат ёфт, балки барои имонаш ба Худованд Худои Исроил (2:11). Аъмоли имони ӯ дар қабул кардани ҷосусон (Ибриён 11:31), пинҳон кардани ҷосусон (Еҳушаъ 6:25) ва равона кардани ҷосусон (Яъқуб 2:25) ситоиш шуданд ва бо тасдиқи илоҳӣ рӯ ба рӯ шуданд, аммо на дурӯғи ӯ. Дурӯғи Роҳоб бар асоси ягон намуди «ахлоқи замони ҷанг» асоснок карда намешавад. Агар мо дурӯғ гуфтанро ба душман дар замони ҷанг асоснок кунем, дере нагузашта мо ба асоснок кардани дурӯғ гуфтан ба ҳар яке аз «душманони» худ, ки бо мо «дар ҷанг» ҳастанд, шурӯъ мекунем. Баъзе одамон дурӯғ гуфтанро дар эъломияҳои андози даромади худ асоснок мекунанд, зеро онҳо давлат ва андозҳои ноодилонаи онро ҳамчун «душман» дар «ҷанг» бо худ мебинанд. Худо ба дурӯғи Роҳоб ниёз надошт, ҳарчанд он замони ҷанг буд. Худо барои ҳифзи ду ҷосуси исроилӣ аз Подшоҳи Ериҳӯ ба охирин имконияти худ нарасида буд! Дохил кардани фоҳишаи собиқ дар насабномаи Масеҳ мӯҳри тасдиқи Худо бар дурӯғи Роҳоб нест, балки далели файзи аҷиби Худост!
Дар бораи дояҳои ибрӣ чӣ?
Ҳолати дояҳои ибрӣ дар Хуруҷ 1:15-21 каме мураккабтар аст, зеро ду имконият вуҷуд дорад. Аввал ин аст, ки дояҳо дурӯғ намегуфтанд. Агар ин тавр мебуд, пас Худо дар он вақт ба таври мӯъҷизавӣ дахолат карда, меҳнати занони яҳудиро кӯтоҳ мекард. Имконияти дуюм ин аст, ки дояҳо дурӯғ мегуфтанд, аммо дар ин ҷо боз дурӯғи онҳо аз ҷониби Навиштаҳо тасдиқ нашудааст. Сабти илҳомбахш нишон медиҳад, ки дояҳо аз ҷониби Худо баракат ёфтанд, на барои дурӯғ гуфтан, балки барои тарсидан аз Худо ва рад кардани иштирок дар барномаи Фиръавн оид ба куштани кӯдакон.
Аммо як дақиқа интизор шавед! Оё дояҳо маҷбур набуданд, ки дурӯғ гӯянд, зеро ин ягона роҳи дигар ба ҷуз куштани кӯдакон буд? Не! Онҳо метавонистанд аз сухан гуфтан худдорӣ кунанд, масалан, ва оқибатҳоро қабул кунанд. Чунин мавқеъ метавонист боиси марги онҳо гардад, аммо оё ҳифзи ҳаёти худ дурӯғро асоснок мекунад? Консепсияи библиявии шаҳодат дар бораи чӣ аст? Мо низ баъзан худро дар ҳолатҳои хеле душвор ва печида пайдо хоҳем кард, зеро мо дар ҷаҳони афтода зиндагӣ мекунем.
Аммо, Худо моро дар ҳолатҳое намегузорад, ки мо маҷбур шавем ба Ӯ итоат накунем. Ҳеҷ як шахс ҳеҷ гоҳ маҷбур намешавад, ки бадии камтарро интихоб кунад. Исо низ дар ин ҷаҳони афтода бо ҳама ҳолатҳои мураккаби ҳаёт зиндагӣ мекард. Оё Ӯ ҳеҷ гоҳ қонунҳои Худоро вайрон накардааст, зеро Ӯ маҷбур буд, ки роҳи камтарин бадро интихоб кунад? Не! Ӯ ҳамеша роҳи дурустро интихоб мекард, новобаста аз он ки интихоб чӣ қадар душвор ё номаъқул буд. Дар саросари Аҳди Ҷадид ба мо насиҳат дода мешавад, ки ба намунаи Худованди худ пайравӣ кунем.
Дар бораи пинҳон кардани яҳудиён дар давраи Ҷанги Дуюми Ҷаҳонӣ чӣ?
Ин ба ҳолати классикии пинҳон кардани яҳудиён аз нацистҳо дар давраи Ҷанги Дуюми Ҷаҳонӣ чӣ гуна дахл дорад? Мо ба мақомоте, ки аз мо мепурсиданд, ки оё мо дар хонаи худ яҳудиёнро пинҳон кардаем, чӣ мегуфтем? Оё мо ҳақиқатро мегуфтем ва ба ин васила яҳудиёнро хиёнат мекардем, ё дурӯғ мегуфтем, то ҳаёти онҳоро ҳифз кунем? Оё мо маҷбур намешудем, ки яке аз ду бадиро интихоб кунем? Не! Ҳамеша алтернативаи хомӯшӣ ҳангоми тафтиши хонаи мо ё ҳатто алтернативаи зери суол бурдани қонунияти ҳокимияти нацистӣ вуҷуд дошт. Бале, ин метавонист боиси зиндонӣ шудан ва марги яҳудиён ва худи мо гардад, аммо мо ба онҳо хиёнат намекардем ва дурӯғ намегуфтем.
Мо ба Худо итоат мекардем ва оқибатҳоро ба дасти Ӯ мегузоштем. Дурӯғ гуфтан ба мақомот ба ҳар ҳол бехатариро кафолат намедод. Оё мо дар чунин ҳолатҳо ҷасорат ва ҳушёрӣ доштем, ки кори дурустро анҷом диҳем, саволи дигар аст. Аммо, Худо ба мо дар 1 Қӯринтиён 10:13 ваъда медиҳад, ки мо ҳеҷ гоҳ дар ҳолате нахоҳем буд, ки роҳи дуруст надошта бошем, ва мо ҳеҷ гоҳ бе қувваи зарурӣ барои рафтан ба роҳи дуруст нахоҳем буд. Чӣ ваъдаи аҷибе!
Боз ба дояҳо
Биёед ба ҳолати дояҳо дар Хуруҷ 1 баргардем ва як саволи дигар диҳем. Оё дурӯғи онҳо асоснок набуд, зеро ин дар он ҳолат кори аз ҳама меҳрубонона буд? Ин аст он чизе ки ахлоқи вазъиятӣ меомӯзонад. Дар ҳоле ки ахлоқи вазъиятӣ бо таъкиди худ ба муҳаббат масеҳӣ садо медиҳад, он ахлоқи библиявӣ нест, зеро дар ниҳоят ахлоқи вазъиятӣ ба инсон бар Худо қудрат медиҳад. Масалан, кӣ қарор медиҳад, ки «кори меҳрубонона» дар ҳолати нофармонӣ ба фармонҳои Худо чист? Оё мо ҷуръат мекунем, ки Худо бозӣ кунем? Ҳатто зино ба номи муҳаббат ва ахлоқи вазъиятӣ содир шудааст.
Китоби Муқаддас ахлоқи вазъиятиро таълим намедиҳад. Бо назари маҳдуди худ ба ҳар гуна вазъият, мо бояд Худоро дӯст дорем ва ба Ӯ итоат кунем. «Дурӯғи меҳрубононаи» дояҳо рӯзро наҷот надод. Фиръавн барои иҷрои мақсадҳои бади худ ба ғарқ кардани кӯдакон муроҷиат кард. Нуқтаи асосӣ барои мо ин аст, ки дар ҳар ҳолат ба Худо итоат кунем ва ба Ӯ бо оқибатҳо бовар кунем, зеро медонем, ки Ӯ бар тамоми манзара назорати бемаҳдуд дорад.
Дар бораи Самуил чӣ?
Ҳоло дар бораи ҳолати пайғамбар Самуил чӣ? Ин бешубҳа душвортарин ҳолат аз ҳама ҳолатҳоест, ки мо баррасӣ кардем – шояд душвортарин дар Китоби Муқаддас. Аз як сабаб, ҳолатҳои Иброҳим ва Исҳоқ, инчунин ҳолати дояҳо, пеш аз додани Даҳ Аҳком рух доданд, ва ҳолати Роҳоб як ғайрияҳудиро дар бар мегирифт, ки Қонуни Мусоро надошт. Албатта, ин дурӯғҳои онҳоро баҳона намекунад ё стандарти Худоро ба ҳеҷ ваҷҳ паст намекунад (ва онҳо виҷдони ахлоқии аз ҷониби Худо додашуда доштанд). Аммо ин далелҳо метавонанд дар бораи дараҷаи гуноҳи онҳо ва чӣ гуна Худо бо онҳо муносибат кардааст, чизе бигӯянд.
Аммо, пайғамбар Самуил Даҳ Аҳкоми навишташударо дар пеши худ дошт. Ғайр аз ин, Худованд худаш ба Самуил гуфт, ки Шоулро фиреб диҳад. Ё Ӯ гуфт? Оё ин воқеан ҳолати фиребгарӣ буд? Фиреб, аз рӯи таъриф, беинсофиро дар бар мегирад. Худованд ба Самуил нагуфт, ки кореро ноинсофона кунад. Ӯ ба Самуил нагуфт, ки бигӯяд, ки ба Байт-Лаҳм барои қурбонӣ меравад ва баъд воқеан қурбонӣ накунад. Самуил қурбонӣ кард, ки ин одати муқаррарии ӯ буд, аммо ӯ инчунин аз фурсат истифода бурда, Довудро ҳамчун Подшоҳи нави Исроил тадҳин кард. Ин ҳолати пинҳон кардани ҳақиқат аз онҳоест, ки ба донистани тамоми ҳақиқат ниёз ё ҳуқуқ надоранд.
Дурӯғ гуфтан ҳеҷ гоҳ асоснок нест, аммо Китоби Муқаддас аз мо талаб намекунад, ки тамоми ҳақиқатро ба ҳама ошкор кунем. Пинҳон кардани ҳақиқат танҳо вақте гуноҳ аст, ки ӯҳдадорӣ барои ошкор кардани далелҳои пинҳонӣ вуҷуд дорад ё вақте ки нияти ба иштибоҳи ахлоқӣ роҳнамоӣ кардан вуҷуд дорад. Худованд Исо ҳеҷ гоҳ ба душманони худ дурӯғ нагуфт, аммо борҳо ба онҳо ҷавобҳои мустақим надод, то тамоми ҳақиқатро пинҳон кунад. Ӯ қасдан бо масалҳо сухан мегуфт, то ҳақиқатро аз шубҳакунандагон, ки ҳуқуқи донистани ҳақиқатро аз даст дода буданд, пинҳон кунад (Матто 13:10-13).
Самуил хато мекард, агар ба Шоул дурӯғ мегуфт, аммо ӯ дар пинҳон кардани ниятҳои пурраи худ хато накард. Ба таври амалӣ, волидон ҳеҷ гоҳ набояд ба фарзандони худ дурӯғ гӯянд, аммо онҳо маҷбур нестанд, ки ҳамаи далелҳоро ошкор кунанд, агар фарзандони онҳо ба донистани онҳо ниёз надошта бошанд. Волидон бояд эҳтиёткор бошанд, аммо дар тарзи пинҳон кардани тамоми ҳақиқат аз фарзандони худ. Аз тарафи дигар, кӯдаке, ки фаъолиятҳоеро пинҳон мекунад, ки волидонаш ҳуқуқ ё ниёз ба донистани онҳо доранд, хато мекунад.
Як татбиқи муосир, ки ба ҳолати Самуил бештар монанд аст, ҳолати масеҳиён дар кишварҳои зиддимасеҳӣ мебошад, ки пинҳонӣ вомехӯранд. Барои онҳо дурӯғ гуфтан ба мақомот хато мебуд, аммо барои онҳо хато нест, ки маълум кунанд, ки онҳо ба харид мераванд (монанд ба гирифтани гӯсолаи Самуил), аммо баъд дар роҳ ба бозор бо масеҳиён вомехӯранд. Далели он ки мақомот метавонанд дар бораи ниятҳои пурраи масеҳиён хато кунанд, онҳоро аз ҷиҳати ахлоқӣ гунаҳкор намекунад. Намунаи Худованди моро дар Луқо 24 баррасӣ кунед. Ӯ аввал шахсияти аслии худро аз ду шогирд дар роҳ ба Эммаус пинҳон кард ва пурсид: «чӣ чизҳо» ба Исо рӯй дод? (24:19), ва баъд «чунон рафтор кард, ки гӯё мехост минбаъд равад» (24:28). Нияти Худованди мо ин буд, ки дилҳои ин ду шогирдро берун оварад. Ӯ ба ҳеҷ ваҷҳ дар додани маълумоти бардурӯғ ё амалӣ кардани фиреб гунаҳкор набуд, ҳарчанд ду шогирд ба ин бовар карданд, ки Ӯ танҳо як бегонаи бехабар аст.
Дурӯғ нагуфтан, аммо дар айни замон ҳамаи далелҳоро ошкор накардан, ҳолатҳои библиявии Эҳуд (Доварон 3:12-30), Элишоъ (2 Подшоҳон 6:8-23) ва Ирмиё (Ирмиё 38:14-28)-ро шарҳ медиҳад. Эҳуд дурӯғ нагуфт, зеро ӯ воқеан паёми махфӣ аз Худо барои подшоҳи бутпараст Эглон дошт – ҳукми марги ӯ! Элишоъ дурӯғ нагуфт, зеро контекст ба таври возеҳ нишон медиҳад, ки ҳадафи ниҳоии суриён подшоҳи Исроил буд. Ирмиё ба афсароне, ки ӯро дар бораи амалҳояш пеш аз Подшоҳ Сидқиё пурсиданд, дурӯғ нагуфт, зеро ӯ бо подшоҳ дар бораи зиндонӣ шуданаш ҳангоми расонидани паёми пайғамбарии худ сӯҳбат карда буд.
Ҳамин принсипи дурӯғ нагуфтан, аммо пинҳон кардани тамоми ҳақиқат аз онҳое, ки ба донистани он ниёз ё ҳуқуқ надоштанд, дар камингоҳи илоҳӣ роҳнамоишудаи Ай дар Еҳушаъ 8 амалӣ карда шуд. Худоро наметавон ба он айбдор кард, ки ба Исроил гуфтааст, ки дурӯғ гӯяд ё фиреб кунад, танҳо аз он сабаб, ки лашкари Ай фикр мекард, ки тактикаи Еҳушаъ ҳамон тактикаест, ки ӯ дар Еҳушаъ 7 истифода карда буд.
Дар ин ҳолат муҳим аст, ки қайд кард, ки Худо ба Еҳушаъ нагуфт, ки бо фиристодани як ҳайати сулҳи қалбакӣ пеш аз нерӯҳои ҳамлакунандаи пинҳонии худ камингоҳ ташкил кунад. Ин ноинсофона мебуд, зеро он берун аз қоидаҳои умуман фаҳмидашуда ва қабулшудаи ҷанг буд. Ба ҳамин монанд, истифодаи камуфляж ва ҳаракатҳои қалбакӣ дар ҷанги одилона дурӯғ ва фиреб номида намешавад. Аммо истифодаи рамзҳои Салиби Сурх ё парчамҳои сафеди оташбас ҳамчун дом берун аз қоидаҳои умуман қабулшудаи ҷанг ва табиатан ноинсофона ва фиребгарона аст.
Машқи душвор, вале хуб
Машқҳо дар ахлоқ осон нестанд. Аксар вақт мо бо саволҳои бештар аз он ки оғоз кардем, ба охир мерасем! Аммо, чунин машқҳо барои саломатии рӯҳонии мо хубанд, ҳарчанд ҳамаи «нӯгҳои кушода» ба таври ҳамаҷониба баста нашудаанд. Гарчанде ки на ҳама масеҳиён розӣ хоҳанд шуд, хулосаи мо ба ин машқи кӯтоҳ дар ахлоқ чунин аст: Китоби Муқаддас таълим медиҳад, ки дурӯғ гуфтан ва фиреб додан ҳамеша хато аст, аммо ошкор накардани тамоми ҳақиқат баъзан дуруст аст.
