Мо дар замоне зиндагӣ дорем аз фасод ва исён, аммо аз нуқтаи назари Худо ин ҳанӯз ҳам асри файз аст. Худованд халқи Худро, шумо ва маро, дар ин ҷаҳон гузоштааст, то шоҳиди муҳаббат ва файзи аҷиби Ӯ бошем ва Ӯро намояндагӣ кунем ва ба Ӯ хидмат кунем.
Каломи Худо намунаҳои зиёди занони солхӯрдаро медиҳад, ки хислатҳои аҷибро нишон доданд. Китоби Муқаддас онҳоро ба таври муфассал тасвир мекунад ва аксар вақт бо занони ҷавон ҳамкорӣ карда, онҳоро таълим медиҳад ва рӯҳбаланд мекунад. Ҳамин тариқ, занони солхӯрда ба занони ҷавон кӯмак мекунанд, ки наслҳои ояндаро – фарзандон ва наберагони худро – тавре ки Каломи Худо таълим медиҳад (Тит 2:3-5) бунёд кунанд.
Биёед баъзе аз занони солхӯрдаеро, ки Худо истифода кардааст, дида бароем. Онҳо барои ҳамаи имондорон, ҷавону пир, рӯҳбаландӣ мебошанд, зеро онҳо ёд гирифтанд, ки Худовандро эҳтиром кунанд ва намунаҳои рӯҳонӣ шаванд.
Ноомӣ ва Рут
Дар баъзе фарҳангҳо занони солхӯрда кӯшиш мекунанд, ки занони ҷавонро тарсонанд, хусусан вақте ки онҳо келинҳои онҳо мешаванд. Чӣ қадар ғамгин! Намунаи Ноомӣ истиснои хушбахтонаи чунин амалҳо буд, зеро вай дар шароити хеле душвор ба Худованд часпиданро ёд гирифта буд. Сарфи назар аз нокомиҳои Ноомӣ, худхоҳӣ ва эҳтимолан ғурур, Худованд бо вай тавассути аз даст додани молу мулк, шавҳар ва ду писараш муносибат мекард (Рут 1:3,5,20-21).
Рут тавассути Ноомӣ чизи хеле махсусеро омӯхт, зеро вай фаҳмида буд, ки Худои Ноомӣ барои вай воқеӣ аст, сарфи назар аз камбудиҳои Ноомӣ. Вақте ки аз Исроил хабар омад, ки Худо ба халқи Худ ташриф овардааст, то ба онҳо нон диҳад, қарори ниҳоӣ бояд қабул карда мешуд. Келини дигари Ноомӣ, Орфа, қарор дод, ки дар Мӯоб бимонад. Аммо, пас аз як сухани ҷиддии огоҳкунанда аз хушдоманаш, Рут гуфт,
«Маро маҷбур накун, ки туро тарк кунам, ё аз паи ту рафтан бозгардам; зеро ҳар куҷое ки ту равӣ, ман хоҳам рафт; ва ҳар куҷое ки ту истӣ, ман хоҳам истод; халқи ту халқи ман хоҳад буд, ва Худои ту, Худои ман» (Рут 1:16 NKJV).
Аз сабаби садоқати вай, сарфи назар аз имконнопазириҳои инсонӣ, Рут дар кишвари нави худ пазироӣ шуд, тавре ки Ноомӣ ба вай гуфта буд. Пас аз чанде Рут ба ҷамъоварии ҳосил дар саҳроҳои атрофи Байт-Лаҳм оғоз кард. Бӯаз, деҳқоне, ки соҳиби он саҳроҳо буд, пас аз он ки хизматгораш ба ӯ саъю кӯшиши вайро хабар дод, ба вай гуфт,
«Худованд кори туро ҷуброн кунад, ва мукофоти комил аз ҷониби Худованд Худои Исроил ба ту дода шавад, ки зери болҳои Ӯ барои паноҳ омадаӣ» (Рут 2:12).
Хулоса, Бӯаз дар охири мавсими ҳосил ба вай издивоҷ кард. Соли дигар ин ҷуфт писарчае доштанд, ва Ноомӣ, хушдоман, аз ӯ хуб нигоҳубин кард. Дар ниҳоят ин писар яке аз аҷдодони мустақими шоҳ Довуд шуд. Ҳарду зан – Ноомии солхӯрда ва Рути ҷавон – барои шарафи Худо ва барои манфиати халқи Ӯ ҳамоҳанг кор карданд.
Соро ва Ҳоҷар
Хеле пеш аз Ноомӣ ва Рут мо дар бораи зани Иброҳим Соро мехонем, ки ҳатто дар синни пирӣ зани хеле зебо буд (Ҳастӣ 12:10-20, 20:1-18). Вақте ки Худои ҷалол ба Иброҳим зоҳир шуд (Аъмол 7:2), номи ӯ пеш аз он ки Ӯ онро тағйир дод (Ҳастӣ 17:5), Худованд ба ӯ дастур дод, ки ҳама чизро тарк кунад ва ба замине равад, ки Ӯ ба онҳо нишон медод (Ҳастӣ 12:1). Пас аз он ки падараш дар Ҳорон, дар нимароҳи байни Байнаннаҳрайн ва Исроил вафот кард, Иброҳим ва Соро, номи Соро дар аввал (Ҳастӣ 17:15), ба замине сафар карданд, ки Худо ваъда дода буд.
Он вақт Иброҳим 75-сола буд (Ҳастӣ 12:4-5). Аммо, ӯ ба ваъдаи Худо бовар кард, ки бо Соро, зани ҷавонии худ, писаре хоҳад дошт ва насли онҳо мисли ситораҳои осмон хоҳад буд (Ҳастӣ 15:5). Худо ин имонро ба Иброҳим ҳамчун адолат ҳисоб кард (Ҳастӣ 15:6), ки маънои онро дорад, ки Иброҳим дар назди Худо одилона эълон шуд, тавассути имон сафед карда шуд – мавзӯъе, ки дар Румиён 4:3-5 таҳия шудааст.
Пас аз даҳ соли интизорӣ Соро ба шавҳараш пешниҳод кард, ки Ҳоҷар, канизеро, ки вай дар Миср гирифта буд, ҳамчун каниз ё зан бигирад (Ҳастӣ 16:1-4). Нақшаи вай ин буд, ки Иброҳим аз Ҳоҷар писаре ба дунё меовард, ки Соро онро ба фарзандӣ қабул мекард, бо ин фикр, ки Худо ваъдаҳои Худро тавассути он писар иҷро хоҳад кард. Мо намехонем, ки онҳо дар бораи ин тартибот дуо карданд, зеро онҳо зоҳиран фикр мекарданд, ки ин кори дуруст аст, то ба Худо кӯмак кунанд. Аммо, нақшаи онҳо аз ҳар ҷиҳат ноком шуд, бо нокомии инсонӣ аз ҳар тараф. Ваъдаҳо ва нақшаҳои Худо ба ин тариқ иҷро шуда наметавонистанд, аммо Ӯ ин писар, Исмоилро, баракат медод, зеро ӯ, ба ҳар ҳол, писари Иброҳим буд (Ҳастӣ 16–17).
Пас аз 13 соли тӯлонии интизорӣ, Худои Қодир (Эл Шаддай) ба Иброҳим зоҳир шуд. Аввалан, Худованд номи Иброҳимро ба Иброҳим, падари бисёриҳо, тағйир дод (Ҳастӣ 17:1-8), пас аз он ки Иброҳим синни фарзанддор шуданро гузашта буд (Ҳастӣ 18:11-12; Ибриён 11:12). Худо ба патриарх гуфт, ки ҳатто дар синни пирии худ бо занаш Соро, ки бефарзанд буд ва аллакай синни ҳомиладор шуданро гузашта буд, писаре хоҳад дошт (Ҳастӣ 18:11-14; нигаред ба Румиён 4:17-22). Худо номи Сороро ба Соро тағйир дод, ки маънои «малика»-ро дорад (Ҳастӣ 17:15). Ба ин ҷуфт, Худои Қодир писаре медод; ва аз онҳо миллатҳо ва подшоҳон меомаданд (Ҳастӣ 17:1-6).
Худо ваъдаи Худро бо бастани аҳд бо Иброҳим тасдиқ кард, ба шарте ки ӯ хатна карда шавад, яъне пӯсти пеши ӯ бардошта шавад. Ин ҷарроҳӣ бояд дар ҳамаи мардони хона ва оилаи ӯ ҳамчун нишонаи аҳди Қодир бо Иброҳим, ки барои ҳар насл эътибор дорад, анҷом дода мешуд. Хатна рамзе буд, ки ваъдаҳои Худо тавассути амалҳои Худи Ӯ иҷро мешуданд, на тавассути фаъолияти инсонӣ ё нақшакашӣ. Хеле дертар Худованд Исо гуфт,
«Ҷисм ҳеҷ фоидае надорад» (Юҳанно 6:63)
дарсе, ки ҳар як имондор бояд борҳо ва борҳо омӯзад (Филиппиён 3:3).
Иброҳим ёд гирифт, ки бо имон роҳ равад, ҳамчунон ки писаронаш (Ибриён 11:8-10), ва Соро низ бовар кард (Ибриён 11:11-12). Соро, зани солхӯрда, ки аз синни ҳомиладорӣ гузашта буд ва имон надошт, вақте ки Худо гуфт, ки вай тавассути шавҳараш Иброҳим писаре хоҳад дошт, ба Худо таваккал кард. Аз нуқтаи назари инсонӣ ин ғайриимкон буд, аз ин рӯ онҳо номи кӯдаки худро Исҳоқ гузоштанд, ки маънои «хандидан»-ро дорад ва гуфтанд, ки ҳар кӣ онро бишнавад, бо вай механдад. Дар ҳақиқат, вай фарзанди худро шир медод, ва он ҳам дар синни пирии худ, ҳарчанд, як вақт, вай дар беимонӣ хандида буд (Ҳастӣ 21:6-7, 18:12-15). Аҳди Ҷадид нокомиҳои имондоронеро, ки дар Аҳди Қадим гузориш шудаанд, зикр намекунад, аммо инҳо ба ҳар ҳол барои таълими мо сабт шудаанд (Румиён 15:4; 1 Қӯринтиён 10:1-13).
Соро, ки солхӯрдатар ва зеботар буд, ба Ҳоҷари ҷавонтар, канизе, ки вай ба шавҳараш ҳамчун зан дода буд ва вай вақте ки ҳомиладор шуд, хонумашро таҳқир мекард, ҳасад бурд. Ҳарду нокомӣ доштанд, ва ҳарду дарсҳое доштанд, ки бояд омӯзанд. Худо ба ҳарду таваҷҷӯҳи махсус зоҳир кард. Имрӯз мо аз Ҳоҷар ва Соро дарс мегирем (Ғалотиён 4:22-31). Модари аслии мо кист? Оё мо ба ғуломӣ ё озодии рӯҳонӣ алоқамандем? Барои тафсилоти бештар, лутфан Ҳастӣ 17–21-ро хонед. Ин бобҳо барои мо, инчунин барои Исроили оянда ва барои миллатҳои атроф дарсҳои зиёде доранд.
Ҳанно ва Фанинна
Дар рӯзҳои доварон, левит Элқоно дар Шило ба Худо хидмат мекард, ки дар наздикии кӯҳистони Эфроим зиндагӣ мекард. Элқоно ду зан дошт, Ҳанно, ки бефарзанд буд, ва Фанинна, ки ба ӯ фарзандон зоид (1 Самуил 1:1-8). Фанинна ҳаёти Ҳанноро бадбахт кард.
Муҳимтар аз ҳама, вақте ки Ҳанно фасоди ахлоқиро дар коҳинӣ мушоҳида кард, вай на танҳо аз ҳолати бефарзандии худ, балки аз ҳуқуқҳои Худо, Худованди лашкарҳо низ нигарон буд (1 Самуил 1:3). Дар андӯҳи бузурги худ вай гиря кард, дуо кард ва ба Ӯ назри махсус кард:
«Агар ту ба ҳақиқат ба ранҷи канизи худ назар кунӣ ва маро ба ёд орӣ, ва канизи худро фаромӯш накунӣ, балки ба канизи худ писаре диҳӣ, пас ман ӯро ба Худованд дар тамоми рӯзҳои ҳаёташ хоҳам дод, ва ҳеҷ риштарош ба сари ӯ нахоҳад омад» (1 Самуил 1:11).
Ӯ нозир хоҳад буд, ки ба хидмати Худо бахшида шудааст. Худованд ӯро ба ёд овард ва ба ин ҷуфт писаре, Самуилро дод, зеро вай «ӯро аз Худованд хоста буд» (1 Самуил 1:20).
Ҳанно ӯро аз хурдсолӣ тарбия кард, ва пас аз чанд сол, вақте ки ӯ дигар ба нигоҳубини фаврии модараш вобаста набуд, вай тавонист ӯро ба хонаи Худованд дар Шило биёрад. Самуили ҷавон, ки зери назорати Элӣ монда буд, дар он ҷо ба Худованд хидмат кард ва ба ибодат оғоз кард (1 Самуил 1:24-28). Самуил ба як хизматгори боэътимод табдил ёфт, ва ҳарду волидайнаш бо ӯ дар тамос буданд (1 Самуил 2:18-19). Аҷиб аст, ки чӣ тавр ин модари худотарс, Ҳанно – номи он маънои «Яҳим файзнок аст» – писарашро тарбия кард, ва чӣ тавр ӯ дар муҳити бад ва душманона афзоиш ёфт. Худованд садоқати ӯро мукофотонид ва ба ӯ панҷ фарзанди дигар дод (1 Самуил 2:21).
Мо намедонем, ки Фанинна ба ҳамаи ин чӣ гуна муносибат кард, аммо дигар шарҳҳои манфӣ дар бораи ӯ вуҷуд надоранд. Шояд вай дарси худро омӯхта буд, ки ин аз сабаби муносибати хубе, ки Ҳанно нишон дода буд, хеле имконпазир аст.
Дили Ҳанно дар суруди зебои пайғамбарии ӯ ифода ёфтааст (1 Самуил 2:1-10). Он Ҳанноро дар баробари Мириам, хоҳари Мусо, ки пайғамбарзан номида мешуд (Хуруҷ 15:20-21), ҷойгир мекунад. Самуил, писари Ҳанно, ба як пайғамбари содиқ табдил ёфт. Чӣ достони рӯҳбаландкунанда, ҳатто дар заминаи ин қадар чизҳое, ки моро рӯҳафтода карда метавонанд.
Элисобат ва Марям, модари Исо
Муҳим аст, ки робитаҳоро бо гузашта бубинем. Аксарияти одамоне, ки мо дар Луқо 1–2 вомехӯрем, насли боқимондае буданд, ки тақрибан 500 сол пеш аз асорати Бобул баргашта буданд, то дубора дар Замини Ваъдашуда зиндагӣ кунанд. Дигарон дар Бобул монда буданд ва баъдтар дар империяҳои пайдарпайи Мод-Форс, Юнон ва Рум пароканда шуданд.
Сарфи назар аз нокомиҳо дар байни онҳое, ки ба Ерусалим ва атрофи он баргашта буданд, пайғамбарон Ҳаггай ва Закарё (Эзро 5) онҳоро ташвиқ карданд, ки сохтмони маъбадро идома диҳанд, ки таҳкурсии он тақрибан 20 сол пеш гузошта шуда буд (Эзро 3). Ниҳоят, хидмати Худо барқарор карда шуд ва Иди Фисҳ ҷашн гирифта шуд (Эзро 6). Тақрибан 60 сол пас хидмати коҳинӣ дар маъбад зери Эзро беҳтар карда шуд, ки дар замони зиндагии ӯ деворҳо ва дарвозаҳои Ерусалим пас аз дастури Наҳемё, тақрибан 450 сол пеш аз таваллуди Худованд Исо, аз нав сохта шуданд.
Наслҳои пайдарпай пас аз Эзро ва Наҳемё, мутаассифона, ба ортодоксии худ – эътиқод ва амалҳои худ – бештар аз Худованд такя карданро оғоз карданд. Худо пайғамбар Малокӣро фиристод, то онҳоро ба чолиш кашад ва боқимондаи хурдеро, ки дар рӯзҳои ӯ ёфт шуд, рӯҳбаланд кунад. Аммо, пешвоёни халқ исроилиёнро таълим доданд, ки ба онҳо ва анъанаҳои онҳо такя кунанд. Дар давоми 400 «соли хомӯшӣ» то Яҳёи Таъмиддиҳанда, ҳеҷ пайғамбаре аз номи Худо сухан нагуфт. Аммо, дар тӯли он давраи тӯлонӣ бидуни пайғамбари расмӣ, Худо шоҳидони ҳақиқиро ҳифз кард. Онҳо барои Худо чӣ қадар гаронбаҳо буданд (нигаред ба Малокӣ 3:16-18)!
Луқо 1–2 тафсилоти зиёдеро дар бораи боқимондаи худотарсе, ки Худованд барои Худ дар миёни бисёр чизҳои нодуруст дар байни халқи заминии Худо дар замони таваллуди Масеҳ ташкил ва ҳифз карда буд, пешниҳод мекунад. Баъзе аз ин содиқон, ки ба манфиатҳои Худо бахшида шуда буданд, хеле ҷавон буданд, ба монанди Марям. Дигарон солхӯрда буданд, ба монанди Элисобат, ва баъзеҳо аллакай хеле пир буданд – Анна, масалан.
Луқо як қатор муқоисаҳоро пешниҳод мекунад. Коҳини солхӯрда Закарё (Луқо 1:18) ва писараш Яҳё (Луқо 1:80), кӯдаки мӯъҷиза, яке аз онҳост. Марди солхӯрда Шимъӯн кӯдаки Исоро ба оғӯш гирифтан муқоисаи дигар аст (Луқо 2:25-35). Баъдтар, мо инчунин муаллимони солхӯрдаро дар маъбад ва писарбачаи ҷавон Исоро, ки 12-сола буд ва аз ҳамаи онҳо донотар буд, мебинем (Луқо 2:41-47).
Элисобат, зани солхӯрдаи оиладор, хеши Марями хеле ҷавонтар буд, ки бо Юсуф издивоҷ карданӣ буд. Пас аз паёме, ки фаришта ба Закарё, шавҳараш, ҳангоми хидмат дар маъбад дода буд, Элисобат ниҳоят ҳомиладор шуд ва модари Яҳёи Таъмиддиҳанда гардид.
Марям, аммо, бузургтарин мӯъҷизаро аз сар мегузаронд, зеро вай тавассути Рӯҳи Муқаддас (Матто 1:20) ва қудрати Ҳақ Таоло (Луқо 1:35) ҳомиладор шуд. Нӯҳ моҳ пас вай писари нахустзодаи худ, Исоро ба дунё овард (Луқо 2:6-7; Матто 1:20-25). Худо фариштаеро ба чӯпонон дар саҳроҳои Байт-Лаҳм бо хабари бузурги таваллуди Масеҳ фиристод. Ғайр аз дидан ва шунидани фариштагони ҳамду саногӯ, чӯпонон имтиёзи аввалин шуда салом додани Навзодро доштанд, ки дар охуре хобида буд, дар либосҳои кӯдакона печонида шуда буд (Луқо 2:8-16).
Шаш моҳ пеш Марями ҷавонтар, ки ҳанӯз бокира буд, ҳарчанд се моҳ ҳомиладор буд, ба хеши хеле солхӯрдаи худ Элисобат ташриф овард (Луқо 1:39-40). Вақте ки мо ин ду занро муқоиса мекунем, мебинем, ки Элисобат аз Рӯҳи Муқаддас пур шуд, вақте ки вай ба Марям, «модари Худованди ман», гуфт ва суханони зебо гуфт (Луқо 1:41-45). Баъдтар, навбати Марям буд, ки суруди аҷиберо ифода кунад. Он «Магнификат» номида мешавад, аз калимаҳое, ки вай бо онҳо ҳамду санои худро оғоз кард: «Ҷони ман Худовандро бузург медонад» (Луқо 1:46).
Ҳар дафъае, ки ман онро мехонам, ҳайрон мешавам, ки чӣ тавр Рӯҳи Худо метавонист як зани хеле ҷавонро барои эҷоди чунин суруди аҷиб омода кунад. Дар он унсурҳое мавҷуданд, ки мо дар суруди Ҳанно (1 Самуил 2), дар суруди Мусо ва Мириам (Хуруҷ 15), дар суруди Дебора ва Бороқ (Доварон 5), инчунин дар Забурҳо пайдо мекунем; аммо он ба таври возеҳ эҷоди худи ӯст, ки аз ҷониби Рӯҳи Муқаддас роҳнамоӣ шудааст. Як эҷоди аҷиб, як мӯъҷиза, бале, зеро вай дар батни худ бузургтарин мӯъҷизаи ҳамаро дошт – Наҷотдиҳандаи бузурги мо!
Марями ҷавонтар аз Элисобати солхӯрда дар бисёр ҷиҳатҳо бартарӣ дошт, ҳарчанд охирин як имондори хеле содиқ ва садоқатманд буд, ҳамон тавре ки шавҳараш Закарё. Онҳо чизеро аз гузашта намояндагӣ мекарданд, ки ҳанӯз аз ҷониби Худо истифода мешуд, дар ҳоле ки Марям дар остонаи тартиботи комилан наве буд, ки Худо бо омадани Писари Худ, Худованди мо Исо, муаррифӣ кард. Ин мӯъҷизаи бузург бо калимаҳои зерин тасвир шудааст:
«Ва бе баҳс бузург аст сирри худотарсӣ: Худо дар ҷисм зоҳир шуд, дар Рӯҳ сафед карда шуд, аз ҷониби фариштагон дида шуд, дар байни халқҳо мавъиза шуд, дар ҷаҳон ба Ӯ имон оварда шуд, дар ҷалол қабул карда шуд» (1 Тимотиюс 3:16).
Вақте ки Марям ва Юсуф кӯдаки Исоро ба маъбад дар Ерусалим оварданд, то Ӯро ба Худо пешниҳод кунанд, онҳо Шимъӯнро вохӯрданд, ки кӯдакро ба оғӯш гирифт ва Худоро баракат дод (Луқо 2:28). Вақте ки ӯ дар бораи он чизе, ки бо кӯдаки Марям рӯй медод, сухан мегуфт, Анна ба онҳо ҳамроҳ шуд, ки номи ӯ файзи Худоро намояндагӣ мекард – мавзӯи асосӣ дар Инҷили Луқо (Луқо 2:40). Шимъӯн бо Худо ва Марям дар бораи кӯдак сухан гуфт, дар ҳоле ки Анна Худовандро ҳамду сано гуфт ва дар бораи Ӯ сухан гуфт.
«ба ҳамаи онҳое, ки дар Ерусалим интизори наҷот буданд (Луқо 2:38).
Ман муболиға намекунам, вақте ки мегӯям, ки як китоби пурраро метавон дар бораи тафсилоти зиёде, ки мо дар Луқо 1–2 дар бораи файзи аҷиби Худо пайдо мекунем, навишт. Тамоми порча ба Ӯ мувофиқат мекунад, ки номи Ӯ Аҷиб, Аҷоиб аст (Ишаъё 9:6), ва бобҳо тафсилоти аҷиберо дар бораи занон, солхӯрда ва ҷавон, ки Худо дар иҷрои нақшаҳои Худ истифода кардааст, нишон медиҳанд.
Дар бораи шумо чӣ? Оё Ӯ имрӯз ба шумо такя карда метавонад? Оё Ӯ шуморо низ истифода карда метавонад?
ЭЗОҲИ ХОТИМАВӢ
- Номи Ноомӣ маънои «зебо» ва Рут, «қаноатманд»-ро дорад. Ҳарду зан кори аҷиби Худоро дар замони зиндагии худ нишон доданд. Онҳо кори файзи Худоро тасвир мекунанд, ки онро дар асри файзе, ки мо дар он зиндагӣ мекунем, борҳо дидан мумкин аст. Онҳо инчунин ҷанбаҳои муносибати Худоро бо Исроил ва тамоми ҷаҳон дар рӯзи оянда нишон медиҳанд.
Тасвирҳои маъмулӣ худ аз худ сухан мегӯянд ва барои ин тарҳрезӣ шудаанд. Вақте ки мо калиди онҳоро дорем, мувофиқати комили онҳо бо ҳақиқат наметавонад чизи дигаре бошад, ки Худо онҳоро барои пешниҳод кардан тарҳрезӣ кардааст. Ду писари Иброҳим табиатан дар бораи ду синфи насли ӯ сухан мегӯянд. Насли «аз рӯи ҷисм» ва «насли аз рӯи Рӯҳ», фарзанди табиӣ ва фарзанди рӯҳонии имон вуҷуд дорад (Ғалотиён 4:29 KJV). Як писар аз каниз буд, дигаре аз зани озод (Ғалотиён 4:23). Он ки аз каниз буд, аз рӯи ҷисм, дар ҷараёни муқаррарии табиат, бе ҳеҷ чизи ҳатмии Худо дар он, таваллуд шуда буд. Аз тарафи дигар, он ки аз зани озод буд.
«аз рӯи ваъда буд» (Ғалотиён 4:23).
Ин ду аҳдҳои дугонаро намояндагӣ мекунанд:
«яке аз кӯҳи Сино»,
қонун овардааст ба
«ғуломӣ»,
ки Ҳоҷар аст (Ғалотиён 4:24); дигаре, ки ваъда аст,
«Ерусалими боло ... ки модари ҳамаи мост» (Ғалотиён 4:26)
– модари мо (Ғалотиён 4:31). «Ерусалими боло» фикрҳои моро ба он чизе, ки Юҳанно дар Ваҳй 21 ба мо дод, мебарад. Ин шаҳри хона, шаҳрест, ки ҳамаи халқи Худо ҳоло фарзандони он мебошанд. —Фредерик В. Грант (мутобиқшуда)
