«Ва Худо ҳайвоноти заминро аз рӯи намуди онҳо, ва чорворо аз рӯи намуди онҳо, ва ҳар чизеро, ки бар замин мехазад, аз рӯи намуди онҳо офарид; ва Худо дид, ки ин некӯст.» Ҳастӣ 1:25 NASB
«Аммо барои Одам ёвари муносибе ёфт нашуд. Пас Худованд Худо мардро ба хоби амиқ андохт; ва ҳангоме ки ӯ хоб буд, Ӯ яке аз қабурғаҳои мардро гирифт... Он гоҳ Худованд Худо аз қабурғае, ки аз мард гирифта буд, зане офарид, ва Ӯ ӯро назди мард овард.» Ҳастӣ 2:21-22 NIV
«Бинобар ин, чунон ки гуноҳ ба воситаи як мард ба ҷаҳон даромад, ва марг ба воситаи гуноҳ, ва ба ин тариқ марг ба ҳамаи одамон омад.» Румиён 5:12 NIV
«Зеро офариниш ба беҳудагӣ тобеъ карда шуд, на аз рӯи иродаи худ, балки ба сабаби Он ки онро тобеъ кард, бо умеде, ки худи офариниш низ аз ғуломии худ ба фасод ба озодии ҷалоли фарзандони Худо озод хоҳад шуд.» Румиён 8:20-21 NASB
Оё масеҳӣ метавонад ба Худо ва эволютсия ҳамзамон бовар кунад? Оё имкон надорад, ки Худо ҳамаи намудҳои гуногуни растаниҳо ва ҳайвонот ва ҳатто инсонҳоро тавассути раванди эволютсия ба вуҷуд оварда бошад? Чунин саволҳоро як қатор масеҳиён самимона додаанд. Гузоштани чунин саволҳо ҳатман нишон намедиҳад, ки онҳо дар бораи вуҷуди Худо ё қобилияти Ӯ барои фавран аз ҳеҷ чиз модда ва ҳаётро офаридан шубҳа доранд, ва на ҳатман имони ларзон ё набудани рӯҳониятро нишон медиҳанд.
Оё Худо эволютсияро истифода бурд?
Баъзе масеҳиён ҳайрон мешаванд, ки оё Худо эҳтимолан эволютсияро барои ба вуҷуд овардани гуногунии бузурги шаклҳои ҳаёт, ки имрӯз вуҷуд доранд, истифода бурдааст. Тамаркузи ин саволҳо дар он нест, ки оё инсон танҳо як шакли олии ҳайвон аст ва камтар аз он ки ба таври беназир ба сурати Худо офарида шудааст. Балки ин имконият аст, ки Худо шояд эволютсияро барои инкишоф додани бадани «инсон» истифода бурда, сипас дар як лаҳза рӯҳро ҷойгир карда, намунаи аввалини ин намуди навро Одам, аввалин инсон номида бошад.
Имрӯз як қатор масеҳиён ба хулосае омадаанд, ки Худо дар ҳақиқат эволютсияро ба дараҷае барои ба вуҷуд овардани гуногунии шаклҳои ҳаёт, аз ҷумла инсонҳо, истифода бурдааст. Чунин мавқеъ ҳамчун эволютсияи теистӣ маълум аст. Ин инкори Худо нест, ва на нишонаи он аст, ки шахс масеҳӣ нест. Ин мавқеъест, ки баъзе масеҳиён гирифтаанд, бо ин фикр, ки ин беҳтарин роҳи ҳамоҳангсозии ҳисоботи библиявии офариниш ва бозёфтҳои илм аст.
Аммо оё Библия мавқеи эволютсияи теистиро иҷозат медиҳад? Дар хотир доред, ки саволи воқеӣ дар ин ҷо ин нест, ки «Оё Худо метавонист эволютсияро истифода барад?» балки «Оё Ӯ истифода бурд?» Худо метавонист ҳаётро дар ҳама шаклҳои гуногуни он бо ҳар роҳҳои гуногун ба вуҷуд орад, аммо Библия дар бораи чӣ гуна ба вуҷуд омадани ҳаёт чӣ таълим медиҳад?
Хониши мустақими ҳисоботи офариниш нишон медиҳад, ки Худо эволютсияро барои ба ин сайёра овардани ҳаёт истифода накардааст. Новобаста аз он ки чӣ гуна дарозии рӯзҳои Ҳастӣ 1-ро шарҳ медиҳанд, пайдарпайии рӯйдодҳо дар ҳисоботи библиявӣ ба назарияи эволютсия мувофиқат намекунад. Масалан, мувофиқи назарияи эволютсия, моҳиҳо пеш аз дарахтони мевадиҳанда инкишоф ёфтаанд; аммо мувофиқи Ҳастӣ 1, ҳаёти растанӣ ду рӯз пеш аз ҳаёти баҳрӣ ба вуҷуд омадааст (Ҳастӣ 1:12,20). Назарияи эволютсия тахмин мекунад, ки паррандагон аз хазандагон инкишоф ёфтаанд. Миллионҳо сол лозим буд, то пулакчаҳо, пойҳои пеш ва устухонҳои сахти хазандагон ба парҳо, болҳо ва устухонҳои холӣ паррандагон инкишоф ёбанд. Ва солҳои зиёди дигари эволютсия барои парвоз кардани паррандагон лозим буд. Аммо мувофиқи Библия, Худо паррандагонро дар рӯзи панҷум – пеш аз хазандагон ба вуҷуд овард (Ҳастӣ 1:20,25). Мувофиқи назарияи эволютсия, ҳашарот хеле пеш аз инсон вуҷуд доштанд ва барои гардолудшавии растаниҳои инкишофёбанда лозим буданд. Аммо мувофиқи Навиштаҳо, Худо ба ҳайвоноти заминӣ, ҳашарот ва инсон дар як рӯз ҳаёт бахшид (Ҳастӣ 1:24-26).
Пайдарпайии ба вуҷуд омадани офтоб, моҳ ва ситорагон дар рӯзи чорум, пас аз пайдо шудани рӯшноӣ дар рӯзи аввал, ба осонӣ фаҳмида намешавад (Ҳастӣ 1:14-19). Аммо, ин душворӣ маънои онро надорад, ки мо тафсири таърихӣ ва хронологии ҳисоботи библиявиро, чунон ки баъзе муфассирон пешниҳод кардаанд, рад кунем. Худо метавонист барои се рӯзи аввал манбаъҳои дигари рӯшноӣ дошта бошад.
Дарозии рӯзҳо
«Мушкилоти» рӯзи чорум барои эволютсионистони теистӣ, ки кӯшиш мекунанд ақидаҳои худро бо маълумоти библиявӣ ҳамоҳанг созанд, бартараф намешавад. Агар чизе бошад, мушкилоти ҳамоҳангсозӣ барои онҳое, ки кӯшиш мекунанд назарияи эволютсия ё, дар ин маврид, ҳар гуна сенарияи «рӯз баробар ба аср»-ро ба сабти Ҳастӣ мувофиқат кунанд, боз ҳам бештар аст. Масалан, растаниҳои инкишофёбандаи «рӯзи» сеюм бе пайдо шудани нури офтоб дар «рӯзи» чорум чанд муддати асри геологӣ метавонистанд зинда монанд?
Дар рӯшноии ин номувофиқатиҳои пайдарпай байни ҳисоботи Ҳастӣ ва назарияи эволютсия, баъзе эволютсионистони теистӣ интихоб кардаанд, ки ба «рӯзҳои» Ҳастӣ ё равиши ғайритаърихӣ ё мавзӯӣ гиранд. Дар равиши ғайритаърихӣ, ҳисоботи офариниш ҳамчун шеъри Аҳди Қадим фаҳмида мешавад. Рӯйдодҳо ҳамчун маҷоз, на таърихи воқеӣ дида мешаванд. Одами аслӣ ва Ҳаввои аслӣ вуҷуд надоштанд. Онҳо танҳо ба таври рамзӣ намуди инсониро ифода мекунанд, ки аз марҳилаи ҳайвонӣ то нуқтаи вокуниши рӯҳонӣ ба Худо инкишоф ёфтааст. Ҳафт «рӯз» танҳо ибораҳои маҷозӣ мебошанд, то нишон диҳанд, ки Худо инсонро ҳамчун ҳадафи нақшаи эволютсияи худ чӣ гуна мебинад. Дар равиши мавзӯӣ, таърихии ҳисоботи Ҳастӣ инкор намешавад, аммо «рӯзҳо» ҳамчун хронологӣ қабул намешаванд. Истилоҳи «рӯзҳо» танҳо ҳамчун воситаи адабӣ барои сохторбандии муаррифии фаъолияти эҷодии Худо истифода мешавад.
Масалан, хазандагон дар рӯзи шашум пайдо шуданд, на аз он сабаб, ки онҳо аз рӯи хронология пас аз паррандагони рӯзи шашум ҳастанд, балки аз он сабаб, ки онҳо аз рӯи мавзӯъ бо ҳамаи махлуқоти заминӣ дар «рӯзи» шашум гурӯҳбандӣ шудаанд. Барои шарҳ додани истифодаи истилоҳи «рӯзҳо» дар равиши мавзӯӣ, баъзе масеҳиён пешниҳод кардаанд, ки рӯзҳо аслан рӯзҳое мебошанд, ки Худо барои ошкор кардани амалҳои эҷодии худ ба Мусо сарф кардааст. Ба ибораи дигар, вақте ки Мусо дар кӯҳи Сино 40 рӯз барои гирифтани Қонун буд (Хуруҷ 24), Худованд ба ӯ дар як ҳафтаи «Семинари Офариниш» нишон дод, ки чӣ гуна Ӯ ҷаҳон ва ҳаётро ба вуҷуд овард. Рӯзи якшанбе, Ӯ ба Мусо нишон дод, ки чӣ гуна Ӯ рӯшноиро аз торикӣ баровард. Рӯзи душанбе, Ӯ ошкор кард, ки чӣ гуна Ӯ обҳоро ҷудо кард – ва ғайра. Дар охири семинари шашрӯза, аз ин нуқтаи назар, Худо аз ҳафтаи таълими худ истироҳат кард.
Аммо, бо ҳамаи ин тафсирҳои камтар аз мустақими ҳисоботи офариниш якчанд мушкилот вуҷуд дорад. Контексти Ҳастӣ 1 ҳеҷ гуна нишонаи адабиёти дигар ғайр аз ривояти муқаррарии таърихӣ, ки дар он рӯйдодҳо бояд ба таври хронологӣ қабул карда шаванд, намедиҳад. Ва бобҳои аввали Ҳастӣ бешубҳа шеъри ибрӣ нестанд; дар ин бобҳо ҳеҷ нишонаи тағйир ба намуди дигари адабиёт вуҷуд надорад. Ҳеҷ нависандаи Аҳди Ҷадид бобҳои аввали Ҳастиро ҳеҷ гоҳ ҳамчун масал ё маҷозӣ наҳисобидааст. Ҳеҷ чиз дар бораи ҳисоботи офариниш ва рӯйдодҳои бобҳои аввали Ҳастӣ ҳеҷ гоҳ аз ҷониби Исо танҳо ҳамчун рамзӣ қабул нашудааст (Матто 19:4-6; Луқо 11:50-51). Пас, дар ҳоле ки шумо метавонед масеҳӣ бошед ва ба эволютсия бовар кунед, шумо дар равиши тафсирии худ ба бобҳои аввали Ҳастӣ дар анъанаи ҳаввориён ва Исо нахоҳед буд.
Аз рӯи намуди худ
Монеаи дигар ба консепсияи эволютсияи теистӣ ибораи такроршавандаи «аз рӯи намуди худ» мебошад (Ҳастӣ 1:11-12,21-25). Идеяи он, ки Худо ҳамаи шаклҳои ҳаётро тавассути пайдоиши тадриҷии организмҳои якҳуҷайра аз баҳри ибтидоии молекулаҳо ба вуҷуд овард, бо калимаҳои «аз рӯи намуди худ» мувофиқат намекунад. Идеяи он, ки Худо интихоби мутатсияҳои тасодуфиро дар тӯли миллионҳо сол барои ба вуҷуд овардани шаклҳои гуногуни ҳаёт истифода бурд, бо «аз рӯи намуди худ» мувофиқат намекунад. Дар ҳоле ки дар бораи ҳудуди таксономии калимаи «намуд» баъзе саволҳо вуҷуд дорад, ҳеҷ шакке нест, ки категорияҳои муайяни ҳаёти растанӣ ва ҳайвонот бо ин ибора фарқ карда мешаванд. Ин мустақиман ба консепсияи пайвастагии ҳама шаклҳои ҳаёт, ки дар назарияи эволютсия таълим дода мешавад, мухолиф аст.
Мувофиқи Библия, ҳамаи шаклҳои ҳаёт пайдоиши худро ба баҳри қадимӣ намебаранд, ва онҳоро ба шохаҳои пайдарпайи дарахт монанд кардан мумкин нест – пайваста ва тадриҷан дар тӯли миллионҳо сол пайдо мешаванд. Библия бешубҳа тағйироти генетикиро дар доираи «намудҳо» иҷозат медиҳад, аммо он таълим медиҳад, ки шаклҳои ҳаёт барои замин, баҳр ва ҳаво аз аввал аз ҷониби Худо «аз рӯи намуди худ» муқаррар карда шудаанд.
Ҳисоботи библиявии офариниши Ҳавво барои эволютсионисти теистӣ доштани назари баланд ба Навиштаҳоро махсусан душвор мегардонад. Фарз кунем, ки мо қарор додем, ки ҳисоботи офаринишро ба маънои аслӣ қабул накунем, ва офариниши инсон аз «хоки замин» танҳо истифодаи забони маҷозӣ аз ҷониби Библия барои ифодаи консепсияи эволютсияи инсон буд. Пас, мо бояд ҳисоботи Библияро дар бораи офариниши Ҳавво дар (Ҳастӣ 2:18-25) чӣ гуна шарҳ диҳем? Агар ин танҳо забони маҷозӣ бошад, Худо чӣ гуфтан мехоҳад? Чӣ гуна мо изҳороти библиявиро бо эволютсия ҳамоҳанг месозем, вақте ки мехонем, ки Одам ва ҳайвонот дар он ҷо буданд, вақте ки Худо Ҳавворо офарид? Мо намехонем, ки Ҳавво аз ҳайвонот ё аз замин омадааст, балки Худо Ҳавворо аз он чизе ки аз паҳлӯи Одам гирифта буд, офарид.
Ҳар роҳи маҷозӣ ё рамзиеро, ки мо барои тафсири ин ҳисобот интихоб мекунем, бояд эътироф кунем, ки Худо моро бо калимаҳо то андозае гумроҳ кардааст, агар дар асл Ӯ занро тадриҷан тавассути эволютсия ба вуҷуд оварда бошад. Агар Худо кӯшиш мекард, ки ифода кунад, ки қисми занонаи намуди инсонӣ низ тавассути эволютсия ба вуҷуд омадааст, оё роҳи беҳтаре барои гуфтани он ба таври шеърӣ ё маҷозӣ вуҷуд надошт?
Марг, натиҷаи гуноҳ
Бо дур шудан аз тафсири мустақими таърихӣ ва хронологии бобҳои аввали Ҳастӣ, эволютсионисти теистӣ ҳамчунин таълимоти Аҳди Ҷадидро, ки ба ин бобҳо асос ёфтаанд, суст мекунад. Дар Румиён 5:12-14 ба мо таълим дода мешавад, ки марг натиҷаи гуноҳи инсонӣ аст, ки аз Одам оғоз ёфтааст. Яъне, марг пеш аз Одам ва Ҳавво дар ҷаҳон набуд. Аммо тамоми консепсияи эволютсия ба идеяи миллиардҳо марги организмҳои каме номувофиқ асос ёфтааст, дар ҳоле ки танҳо мувофиқтаринҳо зинда мемонанд ва пеш мераванд. Ба ғайр аз мушкилоти ошкори нисбат додани усули бесамар ва бераҳмона ба Худо барои ба вуҷуд овардани инсони аввал, Библия ба таври возеҳ таълим медиҳад, ки марг пас аз вуҷуди инсони аввал омад.
Эволютсионистони теистӣ метавонанд баҳс кунанд, ки Румиён 5 танҳо ба марги инсонӣ ишора мекунад, на ба марги ҳамаи ҳайвоноти «пасттар», приматҳо ва гоминидҳо, ки ба инсон оварда расонидаанд. Аммо дар бораи Румиён 8:18-22 чӣ гуфтан мумкин аст? Дар ин ҷо ба мо таълим дода мешавад, ки марге, ки мо дар ҷаҳони табиӣ мебинем, дар натиҷаи нокомии инсонӣ омадааст. Чӣ гуна Библия метавонад бигӯяд, ки ҷаҳони табиӣ дар замони суқути инсоният ба таври нохоста ба беҳудагӣ тобеъ карда шуд, агар он аллакай ҷаҳони муборизаи «дандон ва чангол» барои зинда мондан буд?
Ғайр аз ин, мо мехонем, ки озодии пурҷалоле, ки мо ҳамчун фарзандони Худо интизорем, ба ҷаҳони табиӣ низ таъсир хоҳад расонд. Тамоми офариниш, ки ҳоло нола мекунад, аз ғуломии фано озод хоҳад шуд ва ба ҳолати тартибот ва ҷалол бармегардад. Агар эволютсияи теистӣ назари дурусти ду боби аввали Ҳастӣ бошад, пас ин Навишта ишора мекунад, ки мо ба ҷаҳони қадимии зинда мондани марги зӯроварӣ бармегардем! Он ҳамчунин ишора мекунад, ки ин бозгашт на танҳо пурҷалол, балки матлуб аст. Румиён 8 базӯр инро таълим дода метавонад! Таълими оддии Библия ин аст, ки ҳам марги инсонӣ ва ҳам ҳайвонӣ дар натиҷаи мустақими суқут оғоз ёфтанд.
Эволютсияи теистӣ метавонад роҳи идеалии ҳамоҳангсозии назарияи эволютсияро бо бобҳои аввали Ҳастӣ ба назар расонад. Аммо муоинаи дақиқтари ин бобҳо ва дигар Навиштаҳо нишон медиҳад, ки чунин ҳамоҳангсозӣ ғайриимкон аст. Ҳамааш ба ин интихоб меояд: Эволютсия ё Каломи Худо?
