Дар назари аввал мавзӯъе, ки ҳоло дар пеши мост, шояд бештар ба сохтори имон тааллуқ дошта бошад, на ба асосҳо: аммо ин тавр нест. Ин воқеан бунёдӣ аст ва мо инро дар рафти кор хоҳем дид. Ҳарду иборае, ки ин бобро сарварӣ мекунанд, дар ҷараёни баҳси бузург дар бораи эҳё дар 1 Қӯринтиён 15 пайдо мешаванд. Агар қувваи онҳоро дарк кардан лозим бошад, оятҳои 35–49-ро бояд хонд. Нуктае, ки дар ин оятҳо ба миён гузошта шудааст, дар бораи ҷисмест, ки муқаддасони эҳёшуда дар он зоҳир хоҳанд шуд, ва Ҳавворӣ нишон медиҳад, ки ҳарчанд байни ҷисми дафншуда ва ҷисми эҳёшуда якхелӣ нигоҳ дошта мешавад, аммо аз ҷиҳати ҳолат ва хислат ҷисми эҳёшуда комилан нав хоҳад буд. Аз ҷиҳати ҳолат, аввалӣ бо фасод, беобрӯӣ ва заъф, дуюмӣ бо бефасодӣ, ҷалол ва қудрат фарқ мекунад. Аз ҷиҳати хислат, аввалӣ ҷисми табиӣ, дуюмӣ ҷисми рӯҳонӣ аст.
Далели навбатие, ки дар пеши мост, ин аст, ки чӣ тавре ки ҷисми табиӣ ва рӯҳонӣ вуҷуд дорад, ҳамон тавр нажоди табиӣ ва рӯҳонӣ низ вуҷуд дорад. «Одами аввал Одам ҷони зинда гардид, Одами охирин… рӯҳи зиндакунанда» (ояти 45).
Одам дар Навиштаҳо ба мо ҳамчун насли аслии насли инсонӣ пешниҳод шудааст. Ӯ аз дасти Худо нав омад, чунон ки дар Ҳастӣ 2:7 сабт шудааст; ҷисми ӯ аз хок сохта шуда буд, аммо қисми рӯҳонии сохтори худро бо нафаси Худо гирифт ва ба ин васила ҷони зинда гардид. Ин табиати сегонаи инсон дар 1 Таслӯникиён 5:23 ба таври возеҳ баён шудааст. Аммо он чизе, ки мавқеи Одамро дар офариниш тавсиф мекард, ин буд, ки ӯ ҷони зинда буд — ҷони зинда, метавонем бигӯем, ки ҳам рӯҳ ва ҳам ҷисм дошт. Одами охирин, ки касе ҷуз Худованди мо Исои Масеҳ нест, хислати бениҳоят баландтар дорад. Ӯ «рӯҳ» аст, на «ҷон»; ва на танҳо «зинда», балки «зиндакунанда» ё «ҳаётбахш».
Дар ин ҷо ҷалоли ҳақиқии илоҳии Худованд Исо бар мо зоҳир мешавад. Ӯ Рӯҳ аст — Худо низ ҳамин тавр аст. Ӯ ҳаётбахш аст, зеро Ӯ Ҳаётбахш аст. «Оё ман Худо ҳастам, ки бикушам ва зинда кунам?» — пурсид Подшоҳи Исроил (2 Подшоҳон 5:7). Не; ӯ набуд; аммо Исо буд ва ҳаст. Аммо он гоҳ Ӯ, ки Рӯҳи ҳаётбахш аст, Одами охирин аст, яъне воқеан ва ҳақиқатан Инсон; Сарвар ва Сарчашмаи насли нави инсоният, ки хислати рӯҳонӣ ба он мӯҳр зада шудааст, ба мисли он ки хислати табиӣ ба Одами аввал ва насли ӯ мӯҳр зада шудааст.
Инчунин, қайд кунед, ки Ӯ «Одами охирин» аст. Тафовут дар ин ҷо байни аввал ва охирин аст, на байни аввал ва дуюм. Чаро охирин? Аён аст, ки ин калима идеяи онро, ки насли сеюм ё баъдӣ метавонад лозим шавад ё ба саҳна ворид шавад, истисно мекунад. «Ӯ аввалро бардошта, дуюмро барқарор мекунад», — ин аст он чизе ки Ибриён 10:9 мегӯяд. Ӯ ҳеҷ гоҳ дуюмро ба фоидаи сеюм барнамедорад! Дуюм барқарор шудааст. Одами охирин бе рақиб ё ворис боқӣ мемонад, зеро камолот — камолоти илоҳӣ, на танҳо инсонӣ — дар Ӯ ба даст омадааст. Ояти чилу шашуми боби мо тартиби таърихии ду Одамро нишон медиҳад. Аввал табиӣ, баъд рӯҳонӣ; ҳарчанд, албатта, аз ҷиҳати аҳамият ва дар фикрҳо ва мақсадҳои Худо, охирин ҳамеша аввал буд.
Ояти 47 боз дар бораи ду сарвар сухан меронад, ки ҳолатеро, ки онҳоро тавсиф мекард, на хислатҳои мувофиқи онҳоро, чунон ки дар ояти 45, таъкид мекунад. Яке «аз замин, хокӣ» аст, ё чунон ки тарҷума шудааст, «аз замин, аз хок сохташуда». Дигарӣ «аз осмон» аст. Дар ин оят онҳо «одами аввал» ва «одами дуюм» номида мешаванд; ин дафъа на «аввал» ва «охирин». Ҳоло чаро дуюм аст? Зеро дар ин ҷо, ки инсонияти Масеҳ, на сарварии Ӯ, дар пеши мост, ҳадафи Рӯҳи Худо истисно кардани ҳар инсони дигар аст. Баъд аз Одами аввал ва то пайдо шудани Одами охирин аз ҷиҳати таърихӣ ҳеҷ инсоне ҳисоб намешуд.
Одами охирин одами дуюм буд, на Қобил, чунон ки мо гумон карда будем. Пас, Қобил кӣ ва чӣ буд? Танҳо Одам такроршуда. Одам «зоид… ба сурати худ, ба мисоли худ» (Ҳастӣ 5:3). «Дар рӯзе ки Худо одамро офарид, ба сурати Худо ӯро офарид» (Ҳастӣ 5:1). Ин сурат, афсӯс, бо афтиш вайрон шуд, ва то он даме ки ӯ махлуқи афтода буд, Одам «ба сурати ХУД» назоид. Ӯ худи афтодаи худро ҳам аз ҷиҳати ахлоқӣ ва ҳам аз ҷиҳати ҷисмонӣ такрор кард. Аз ин рӯ, аз нуқтаи назари ин порча дар 1 Қӯринтиён 15, то пайдо шудани Масеҳ, ки дуюм аст, чизе ҷуз «одами аввал» набуд. Одам мавҷуди аҷиб ва мураккаб буд, ва ҳар як миллионҳо насли ӯ дар он вақт шахсе буд бо хусусиятҳое, ки дар рӯи замин зоҳир мешуданд, агар мо ин тавр гӯем, баъзе тағйироти нав ё омезиши бисёр хусусиятҳое, ки табиати Одамиро ташкил медиҳанд; аммо дар асос ҳама дар табиат ва хислат як буданд.
Дар ин лаҳза шояд мо аҳамияти бузурги он далелро, ки Худованд Исои Масеҳ аз бокира таваллуд шудааст, бештар дарк кунем. Дар аввалин пешгӯӣ дар бораи Ӯ, ки дода шуда буд, ишорае ба ин далели бузург буд. Худованд Худои Худаш буд, ки дар бораи «зан» ва «насли ӯ» сухан гуфт (Ҳастӣ 3:15). Аз ин рӯ, «вақте ки пуррагии замон фаро расид, Худо Писари Худро фиристод, ки аз зан таваллуд шудааст» (Ғалотиён 4:4), аммо бо амали мустақими Рӯҳи Муқаддас ҳомила шуд (Луқо 1:35). Аз ин рӯ, дар ҳоле ки Наҷотдиҳанда аз зан буд, Ӯ ҳеҷ гоҳ писари оддии Одам набуд. Таваллуди бокира маънои онро дорад, ки Худованд Исо дар ҳоле ки воқеан Инсон буд, аммо Инсони тартиби нав буд.
Ояти 48 ба ду нажод, ки мутаносибан зери ду сарвар ҷойгиранд, рӯ меорад ва мегӯяд, ки насли заминии одами аввал аз хислат ва мавқеи Одам баҳра мебарад; насли осмонӣ аз хислат ва мавқеи Масеҳ. Аз ин рӯ, барои дуруст фаҳмидани нажод, мо бояд сарварро дуруст фаҳмем.
Ояти 49 ҳақиқати оятҳои қаблиро бо мавзӯи бузурги боб, яъне эҳё, пайваст мекунад, ки нишон медиҳад, ки якхелӣ байни Одами охирин ва насли Ӯ ҳатто аз ҷиҳати ҷисми ҷисмонӣ комил хоҳад буд. Мо бешубҳа сурати Одамро дар ҷисмҳои ҷисмонии худ доштем. Ҳамин тавр, мо бешубҳа сурати Одами охирин, Инсони осмониро хоҳем дошт. Ҷисмҳои эҳёшудаи мо мувофиқи ҷисми ҷалоли Ӯ сохта хоҳанд шуд.
Қисми охири Румиён 5, ки аз ояти 12 оғоз мешавад, низ бояд хонда шавад. Дар ин ҷо мо натиҷаҳои рӯҳониеро мебинем, ки аз амалҳои хоси ду сарвар бармеоянд.
Амали хоси Одам нофармонӣ буд, дар ҳоле ки итоат ҳатто то марги Салиб Масеҳро тавсиф мекард. Аз гуноҳи Одам марг ва маҳкумият бармеомад. Аз итоати Масеҳ то марг ҳаёт ва сафедкунӣ бармеояд. Хати асосии далели Ҳавворӣ мустақиман аз ояти 12 то ояти 18 мегузарад. Оятҳои 13 то 17 дар қавс мебошанд, ки ба монанди хати ҳалқа байни ҳамон ду нуқта мегузаранд ва тафсилотеро медиҳанд, ки нишон медиҳанд, ки он чизе ки дар Исои Масеҳ, Сарвари эҳёшудаи тартиби нав пешниҳод мешавад, наметавонад ба ягон бахши инсоният, ба монанди Исроил, маҳдуд карда шавад. Он бояд ба мисли офате, ки барои бартараф кардани он пешбинӣ шудааст, умумӣ бошад. Ғайр аз ин, баракатҳое, ки ба ин васила ҷорӣ карда мешаванд, аз табиате мебошанд, ки ҷазоҳои аз афтиши Одам ба амал омадаро қонеъ мекунанд ва ҳатто бештар аз он.
Оятҳои 18 ва 19 муҳиманд, зеро онҳо тамоми масъаларо ҷамъбаст мекунанд. Як фарқияте, ки дар тарҷумаи аълои ваколатдори мо чандон равшан нест, бояд қайд карда шавад. Аз ин рӯ, мо аз тарҷумаи нави Ҷ. Н. Дарби иқтибос меорем. Ояти 18 дар бораи «як гуноҳ нисбат ба ҳама одамон барои маҳкумият» ва «як адолат нисбат ба ҳама одамон барои сафедкунии ҳаёт» сухан меронад. Ояти 19 мегӯяд, ки «бисёриҳо гуноҳкор гардидаанд» ва «бисёриҳо одилона гардонида хоҳанд шуд».
Дар ин суханон, мо ҳамон фарқиятро мебинем, ки қаблан ҳангоми сухан дар бораи гуноҳҳо дар Румиён 3:22 дида будем. Дар ин ҷо сухан дар бораи гуноҳ — табиат — меравад, аммо боз таъсири адолати ягонаи Масеҳ, ки дар марги Ӯ ба камол расидааст, аз таъсири воқеии он фарқ карда мешавад. Таъсири он нисбат ба ҳама бо сафедкунӣ ҳамчун ҳадаф аст, танҳо дар ин ҷо сафедкунӣ на ҳамчун аз гуноҳҳо, балки ҳамчун «сафедкунии ҳаёт» баррасӣ мешавад. Аввалӣ, албатта, комил ва мутлақ аст, аммо аз ҷиҳати таъсири худ то андозае манфӣ аст, яъне бо он мо ҳам гуноҳ ва ҳам маҳкумиятро аз даст медиҳем. Дуюмӣ мусбаттар аст ва тозагии пурра ва комилро нишон медиҳад, ки насиби ҳар як имондор ба шарофати мавқеи ӯ дар ҳаёт ва аз ин рӯ табиати Масеҳи эҳёшуда ҳамчун Инсон аст. Шояд Худоро хуш омада бошад, ки моро аз гуноҳи гуноҳҳоямон тоза кунад, бе он ки робитаҳои кӯҳнаро бо Одами афтода қатъ кунад ва моро дар Масеҳи эҳёшуда шинонад. Аммо ин неъмати бузургтари дигар насиби мо ҳамчун имондорон аст, ва аз ин рӯ мо ҳоло «одилона гардонида шудаем». Дар ҳоле ки мо дар ин ҷаҳон ҳастем, табиати кӯҳна бо тамоюлҳои бетағйири худ ҳанӯз дар мост, чунон ки дигар навиштаҳо нишон медиҳанд; аммо дар ин оят Рӯҳи Худо он чизеро, ки мо дар Масеҳ ҳастем, чунон ки Худо моро мебинад, баррасӣ мекунад.
Румиён 8:1 ин бахши номаро ҷамъбаст мекунад ва ба ҳақиқате, ки мо ҳоло баррасӣ кардем, бармегардад. «Аз ин рӯ, акнун барои онҳое, ки дар Масеҳ Исо ҳастанд, ҳеҷ маҳкумияте нест».
Агар гуфта мешуд, ки дар рӯзи доварӣ мо имондорон аз маҳкумият халос мешавем, ин аҷиб мебуд. Аммо он чизе ки гуфта мешавад, ин аст, ки ҲОЛО ҳеҷ маҳкумияте нест. Маҳкумият то ҷое ки ба мо дахл дорад, бардошта шуда ва тамом шудааст, ва мо ҳоло дар ҳаёти Масеҳи эҳёшуда ҳастем ва аз ин рӯ аз маҳкумият ба мисли Ӯ озод ҳастем. Бисёре аз масеҳиён, мо метарсем, ки ҳеҷ гоҳ ин ҷониби муҳими ҳақиқатро ҷиддӣ баррасӣ накардаанд. Он ба ҳаёт ва табиат, на ба амалҳои ошкоро, ки дар онҳо ҳаёт ва табиат худро ифода мекунанд, ё, чунон ки мо одатан мегӯем, ба он чизе ки мо ҳастем, на ба он чизе ки мо кардаем, дахл дорад, ва аз ин рӯ дарк кардани он чандон осон нест. Бо вуҷуди ин, он воқеан моро ба он чизе мебарад, ки сирри баракати амиқест, ки масеҳиятро тавсиф мекунад, ва агар мо онро нодида гирем, зиёни калон мебинем.
Фарқи байни «одами аввал» ва «одами кӯҳна» чист?
Одами аввал, чунон ки матн дар 1 Қӯринтиён 15 нишон медиҳад, шахсан Одам аст, агар ибора дар маънои ибтидоии худ гирифта шавад. Аммо маънои дуюмдараҷа низ вуҷуд дорад, чунон ки аз он далел равшан аст, ки мо то пайдо шудани Масеҳ бо одами дуюм вохӯрда наметавонем. Пас, миллионҳо инсониятеро, ки дар байни онҳо буданд, чӣ гуна номгузорӣ кунем? Онҳо ҳама аз ҷиҳати хислат «одами аввал» буданд; аз ин рӯ, дар маънои дуюмдараҷа «одами аввал» Одам ва насли ӯро дар бар мегирад.
«Одами кӯҳна», аз тарафи дигар, як мафҳуми комилан абстрактӣ аст. Он ягон инсони мушаххас ё гурӯҳи инсонҳоро нишон намедиҳад, балки таҷассуми ҳамаи он хусусиятҳои ахлоқиест, ки Одами афтода ва насли ӯро тавсиф мекунанд. Ин хислати афтодаи Одамӣ таҷассумёфта аст. «Дар Масеҳ» ибораест, ки аксар вақт дар номаҳои Павлус дучор меояд. Аҳамияти он, ба чанд калима, чист?
Чунон ки 1 Қӯринтиён 15:22 нишон медиҳад, ин ибора дар муқоиса бо «дар Одам» аст. Мо ҳама аз рӯи табиат «дар Одам» ҳастем, яъне мо аз ӯ сарчашма мегирем ва дар пеши Худо маҳз дар табиат, мавқеъ ва мақоми ӯ истодаем. Имондор аз рӯи файз «дар Масеҳ» аст, зеро мо мавҷудияти воқеӣ ва рӯҳонии худро ба амали зиндакунандаи Ӯ ҳамчун Одами охирин қарздорем. Аз ин рӯ, мо дар пеши Худо маҳз дар табиат, мавқеъ ва мақоми Масеҳи эҳёшуда, ҳамчун Инсон, истодаем.
Мо метавонем раванди пайвандкуниро ҳамчун мисол истифода барем, агар иҷозат дошта бошем, ки он чизеро, ки боғбон воқеан иҷро мекунад, баръакс кунем. Ӯ некиро ба беарзиш пайванд мекунад, ки бо он беарзиш маҳкум мешавад, ва некӣ ба дарахт ҳукмронӣ мекунад ва онро тавсиф мекунад. Дар Румиён 11 пайвандкунӣ ҳамчун мисоли муносибатҳои тақсимотии Худо бо яҳудиён ва ғайрияҳудиён истифода мешавад, ва Ҳавворӣ дар ояти 24 қайд мекунад, ки ӯ ин тасвирро ба таври «хилофи табиат» истифода мебарад, ки шохаи зайтуни ваҳширо ба дарахти зайтуни хуб пайванд карда, аз ин рӯ аз фазилатҳои нек баҳра мебарад. Ин мутобиқсозии равандест, ки мо барои мисоли худ мехоҳем. Масеҳӣ шахсест, ки бо кори Худо аз насли «Одам» ҷудо шуда, ба Масеҳ пайванд шудааст, ки аз пуррагии Ӯ баҳра мебарад. Ӯ «дар Масеҳ» аст, ҳарчанд ҷисм ҳанӯз дар ӯст.
Пас, оё «дар Масеҳ» танҳо ба мавқеъ ё мақоми нави имондор дар назди Худо ишора мекунад?
Агар қисми аввали Румиён 8 хонда шавад, мо мебинем, ки ояти 1 ба мо «дар Масеҳ» медиҳад, аммо ин дар оятҳои 8 ва 9 бо «Пас, онҳое, ки дар ҷисм ҳастанд, Худоро хушнуд карда наметавонанд. Аммо шумо дар ҷисм нестед, балки дар Рӯҳ ҳастед, агар Рӯҳи Худо дар шумо сокин бошад» пайравӣ мешавад.
Ҳоло «дар Рӯҳ» ба мисли «дар Масеҳ» бо «дар ҷисм» ба таври возеҳ муқоиса карда мешавад, ва он ҳолат ё вазъияти наверо нишон медиҳад, ки ба мавқеъ дар Масеҳ мувофиқат мекунад. Ҳоло ин ду чиз, ҳарчанд дар Навиштаҳо фарқкунанда ва фарқ карда шудаанд, набояд ҷудо карда шаванд. Чунин фикре нест, ки шахс дар Масеҳ бошад ва «дар Рӯҳ» набошад, ё баръакс. Онҳо ду қисми як кулл мебошанд. Умуман, мо метавонем бигӯем, ки ибораи «дар Масеҳ» аксар вақт далели ҳолати нави моро ҳамчун «дар Рӯҳ» дар бар мегирад; аммо агар мо ба таҳлили дақиқтар, чунон ки дар Румиён 8:1–9, биёем, он асосан ба мавқеи нави имондор, на ба ҳолати нави ӯ, ишора мекунад.
Оё ин ҳама ба он «офариниши нав», ки Навиштаҳо дар бораи он сухан мегӯянд, рабте дорад?
Албатта дорад. Он мегӯяд: «агар касе дар Масеҳ бошад, ӯ махлуқи нав аст» ё «офариниши нав вуҷуд дорад» (2 Қӯринтиён 5:17).
Офариниши нав ба таври возеҳ маънои нобудшавии шахсият ё ҳувиятро надорад. Агар он шакли баръакси пайвандкунӣ — «хилофи табиат» — ки Румиён 11 дар бораи он сухан мегӯяд, дар табиат иҷро карда мешуд, мо медидем, ки зайтуни як вақтҳо ваҳшӣ меваи хуб медиҳад ва умуман ба мисли насли киштшуда рафтор мекунад. Он воқеан нав офарида мешуд, аммо ҳувияти шохаи пайвандшуда боқӣ мемонд.
Бо вуҷуди ин, ин офариниш аст: кори мусбати Худо ба мисли офариниши Ҳастӣ, чунон ки Эфсӯсиён 2:10 мегӯяд: «Мо кори дасти Ӯ ҳастем, ки дар Масеҳ Исо барои корҳои нек офарида шудаем…» Кори дасти Худо будан чизи аҷибест.
Одами аввал ба таври возеҳ аз ҷониби Одами дуюм иваз карда мешавад. Ин кай рӯй дод?
Агар мо чизҳоро аз нуқтаи назари мақсади Худо баррасӣ кунем, Ӯ ҳеҷ гоҳ ҷуз Дуюмро дар пеши худ надошт. Мо ҳеҷ гоҳ ба ҳеҷ ваҷҳ дар Одам интихоб нашуда будем. Худо «моро дар Ӯ [Масеҳ] пеш аз бунёди ҷаҳон интихоб кардааст» (Эфсӯсиён 1:4). Аммо, агар мо чизҳоро аз нуқтаи назари худ баррасӣ кунем, мо метавонем бигӯем, ки хислати ҳақиқии одами аввал дар Салиб пурра ошкор шуд. Дар он ҷо ӯ доварӣ шуд, ва дар ҳамон лаҳза камолоти одами дуюм низ пурра ба рӯи об баромад ва Ӯ ҷалол ёфт (ниг. Юҳанно 13:31). Аз ин рӯ, аз ҷиҳати таърихӣ, Салиб лаҳзаи олӣ буд. Аввалӣ доварӣ шуд ва аз ҷониби Дуюм, ки то ҳадди аксар озмуда шуд ва аз мурдагон эҳё шуд, иваз карда шуд. Дар осмони нав ва замини нави Ваҳй 21:1–7 офариниши нав тамоми саҳнаро тавсиф хоҳад кард. «Инак, Ман ҳама чизро нав мекунам» — ин калом аст. Ивазшавии аввал аз ҷониби дуюм он гоҳ мутлақ ва комил хоҳад буд.
