Дар ибтидо...
Маънои «Ҳастӣ» аз ояти аввали ин китоб гирифта шудааст – «Дар ибтидо...» Вақте ки мо Ҳастиро мехонем, мо ибтидо ё пайдоиши вақт, фазо, коинот, замин ва ҳамаи мавҷудоти офаридашударо мебинем. Мо инчунин мебинем, ки аксари таълимоти бунёдии Китоби Муқаддас ибтидои худро дар Ҳастӣ доранд. Мо бо Шайтон шинос мешавем, вақте ки ӯ Одаму Ҳавворо васваса кард, гуноҳро ба дунё овард ва инсонро аз Худо ҷудо кард. Барои пурра фаҳмидани ваҳйи Худо ба инсон ва сабабҳои муносибати Ӯ бо одамон дар тӯли асрҳо, мо бояд донем, ки чаро Ӯ одамони муайянро интихоб кард ва чаро Ӯ баъзе амалҳоро ҷорӣ кард, ки як қисми сохторе шуданд, ки тавассути он инсон метавонист бо Офаридгори худ оштӣ шавад. Ваъдаҳо дода шуданд, аҳдҳо баста шуданд ва имон ба Офаридгор як қисми ҷудонашавандаи раванди наҷот гардид.
Дар Навиштаҳо мо дар бораи намудҳои гуногуни аҳдҳо мехонем. Баъзеҳо байни шахсони алоҳида, қабилаҳо ё миллатҳо буданд; дигарон байни Худо ва инсон буданд. Аввалин аҳде, ки ба зеҳни аксарият меояд, аҳди Даҳ Аҳком аст. Он, ки маъмулан Қонун номида мешавад, аҳди шартӣ буд, ки Худо бо Исроил баста буд ва ваъдаи баракат медод, агар онҳо Қонунро риоя кунанд, аммо ҷазо медод, агар онҳо итоат накунанд. Аҳдҳои шартӣ одатан бо изҳороти «Агар шумо...» пеш аз он меоянд. (Хуруҷ 19:5; Такрори Шариат 28:1-68)
Аммо ба ҷои дидани аҳдҳои шартӣ, биёед ба баъзе аз аҳдҳои бечунучарои Худо назар андозем. Аз сабаби хислати муқаддас, соҳибихтиёр ва тағйирнопазири Ӯ, аҳдҳои бечунучаро изҳороти Худо мебошанд, ки дар онҳо «Ман хоҳам...»-и Ӯ бо баракатҳои муайяншудаи Ӯ пайравӣ мешавад. Ин аҳдҳо ваъдаҳое мебошанд, ки Худо додааст ва иҷро хоҳанд шуд, зеро онҳо танҳо ба Ӯ вобастаанд ва ба тағйирнопазирии Ӯ такя мекунанд. (Ҳастӣ 12:1-4; Ҳастӣ 15:4-21; Такрори Шариат 30:1-10; 2 Подшоҳон 7:10-16; Ирмиё 31:31-40)
АҲДҲОИ ВАЪДА
Қиссаи Иброҳим моро бо яке аз ин аҳдҳои бечунучаро шинос мекунад (Ҳастӣ 12:1-4). Иброҳим дар Ур, шаҳре, ки бо бутпарастии худ маълум буд, бо зиггурати азими (зинадор) маъбади худои моҳ Нанар зиндагӣ мекард. Вақте ки Худо Иброҳимро даъват кард, ки Урро тарк карда, ба замини номаълум равад, то ибодатро ба Ӯ барқарор кунад, ӯ ба Худо имон овард ва итоат кард. Вақте ки мо оқибатҳои кӯчидани Иброҳимро ба ҷои номаълум бидуни кафолат дар бораи он ки чӣ интизор аст – на китобҳо ва на видеоҳои сафарӣ, ки нишонае аз он чӣ хоҳад омад, диҳанд – мо ба фаҳмидани имони ӯ шурӯъ мекунем. Иброҳим пеш аз навишта шудани Навиштаҳо, пеш аз дода шудани Даҳ Аҳком, бо имон амал кард.
Ӯ бо имони худ сафед карда шуд ва муносибати абадӣ байни ӯ ва Худо дар аҳди бечунучаро баста шуд. «Худованд ба Иброҳим гуфт: “Аз кишвари худ, аз қавми худ ва аз хонадони падари худ берун омада, ба замине бирав, ки Ман ба ту нишон медиҳам. Ва Ман туро қавми бузурге хоҳам кард, ва туро баракат хоҳам дод, ва номи туро бузург хоҳам кард, ва ту баракат хоҳӣ буд. Ва онҳоеро, ки туро баракат медиҳанд, баракат хоҳам дод, ва онҳоеро, ки туро лаънат мекунанд, лаънат хоҳам кард; ва ҳамаи қавмҳои рӯи замин ба воситаи ту баракат хоҳанд ёфт”» (Ҳастӣ 12:1-3 NIV).
Мақсади Худо аз ибтидо доштани муошират бо инсон буд, ки ба сурати Ӯ офарида шуда буд. Мутаассифона, инсон гуноҳ кард ва ҳеҷ коре карда наметавонист, то муоширатро бо Офаридгори худ барқарор кунад. Аммо, Худо нақшае дошт, ки ба инсоният имкон медод, ки оштӣ шавад ва ваъдаҳо ба Иброҳим як қисми муҳими ваҳйи прогрессивии нақшаи Ӯ барои наҷоти Исроил буданд. Ин наҷот тавассути Масеҳи ваъдашуда хоҳад омад, ки яке аз насли Иброҳим хоҳад буд ва дар ниҳоят наҷотро ба ҳамаи одамон ва миллатҳо хоҳад овард.
Иброҳим ба даъвати Худо итоат кард ва Худо ваъда дод, ки ӯро баракат медиҳад ва насли ӯро қавми бузурге мегардонад. Иброҳим писар надошт, аммо ӯ ба Худо имон овард, ки гуфт ӯ хоҳад дошт ва аз ӯ қавми тавоно хоҳад омад. «Иброҳим ба Худованд имон овард, ва ин ба ӯ ҳамчун адолат ҳисоб шуд» (Ҳастӣ 15:6). Худо ин аҳди бечунучаро бо расму оини он замон мӯҳр кард. Вақте ки аҳд баста мешуд, ҳайвонро аз миён ду тақсим мекарданд ва ду нафаре, ки аҳди хунро мебастанд, аз байни ду ним мегузаштанд, ки ин маънои онро дошт, ки агар аҳд вайрон шавад, вайронкунанда мисли ҳайвон кушта мешавад. «Мардоне, ки аҳди Маро вайрон кардаанд... дар пеши Ман бастаанд, Ман бо онҳо мисли гӯсолае, ки онро ду тақсим карданд ва сипас аз байни қисмҳои он гузаштанд, муносибат хоҳам кард» (Ирмиё 34:18).
Худо ба Иброҳим гуфт, ки барои маросими дарпешистода ҳайвонҳои муайянро омода кунад (Ҳастӣ 15:9-10). Ҳайвонҳое, ки Худо интихоб кард, ҳамон намудҳое буданд, ки дар қурбониҳое, ки дар зери аҳди Қонун дода мешуданд, истифода мешуданд. Иброҳим бо итоат онҳоро кушт ва омода буд, ки бо Худо аз байни қисмҳо гузарад. Вақте ки ӯ интизор буд, паррандагони дарранда омада, аз ҷасадҳо ғизо хӯрданд, шояд ин тасвири Шайтон бошад, ки мехоҳад аз кори Худо бигирад (Матто 13:4,19). Иброҳим онҳоро дур кард. Сипас, вақте ки хоби амиқ ӯро фаро гирифт, Худо сухан гуфт ва ваъдаҳои қаблан додашударо тасдиқ кард, пас аз он деги дудбаро бо машъали алангадор пайдо шуд ва аз байни қисмҳои ҳайвонҳои кушташуда гузашт. Танҳо Худо аз байни қисмҳо гузашт, ки ин нишон медиҳад, ки аҳд бечунучаро буд ва танҳо Ӯ бояд онро иҷро кунад. Аҳд дар бораи замин низ дар он вақт тасдиқ карда шуд, ки андозаи заминеро, ки насли Иброҳим бояд соҳиб мешуданд, нишон дод – «аз дарёи Миср то Фурот» (Ҳастӣ 15:17).
Аҳди Иброҳимӣ се категорияи алоҳида дошт: 1. Ваъдаи замине, ки Исроил соҳиб хоҳад шуд, Аҳди Фаластин (Ҳастӣ 12:1; Ҳастӣ 13:15-17); 2. Ваъдаи наслие, ки қавми бузурге хоҳад шуд, ки ба тахти абадӣ мерасонад (Ҳастӣ 12:2; Ҳастӣ 13:16; Ҳастӣ 17:2-6), Аҳди Довудӣ (2 Подшоҳон 7:11-16; Ирмиё 33:20-21; Ирмиё 31:35-37); 3. Ваъдаи баракатҳо ба ҳамаи миллатҳо, ки имконияти наҷотро ба ҳамаи одамон пешгӯӣ мекард, Аҳди Нав (Ҳастӣ 12:3; Ҳастӣ 22:18; Ғалотиён 3:16).
Ин аҳди сеқисмаро бояд ба маънои аслӣ тафсир кард, на ба намудҳое, ки ба тафсири нодуруст ва хатои ҷиддӣ оварда мерасонанд, рӯҳонӣ кард. Аз сабаби татбиқи ин аҳдҳо ба Калисо, ки махсусан ба миллати Исроил нигаронида шудаанд, бисёр нофаҳмиҳо ба вуҷуд омадаанд. Барои дуруст тафсир кардани Навиштаҳо, бояд ҳамеша таълимоти марбут ба Калисоро ҳамчун таълимот барои Калисо татбиқ кард. Ҳамин қоида ба таълимоти марбут ба Исроил ва инчунин ба таълимоти марбут ба миллатҳои ғайрияҳудӣ дахл дорад. Онҳоро набояд иваз кард.
Аҳдҳое, ки аз Иброҳим, падари Исроил, сарчашма гирифтаанд, барои қавми аҳди Худо, Исроил баста шудаанд. Ягона қисми ин аҳд, ки берун аз Исроил паҳн мешавад, Аҳди Нав, ваъдаи баракат ба ҳамаи одамон аст. Дар бораи Исроил, Павлус ба румиён гуфт: «Фарзандхондӣ, ҷалоли илоҳӣ, аҳдҳо, гирифтани Қонун, ибодати маъбад ва ваъдаҳо аз они онҳост» (Румиён 9:4).
Ба мо инчунин гуфта шудааст, ки миллатҳои ғайрияҳудӣ берун аз аҳдҳо буданд: «Дар хотир доред, ки шумо, ки қаблан аз рӯи таваллуд ғайрияҳудӣ будед ва аз ҷониби онҳое, ки худро “хатнашуда” меноманд, “нохатнашуда” номида мешудед – дар хотир доред, ки дар он вақт шумо аз Масеҳ ҷудо будед, аз шаҳрвандии Исроил маҳрум будед ва барои аҳдҳои ваъда бегона будед, бе умед ва бе Худо дар ҷаҳон будед» (Эфсӯсиён 2:11-12). Ба Исроил замине ваъда дода шуда буд, ки онҳо дар ниҳоят соҳиб хоҳанд шуд, дар ҳоле ки ба Калисо мероси осмонӣ ваъда дода шудааст (Филиппиён 3:20).
Аз сабаби имони Иброҳим, Худо ваъда дод, ки номи ӯ бузург хоҳад шуд; ки тавассути яке аз насли ӯ ҳамаи оилаҳо ва миллатҳои рӯи замин баракат хоҳанд ёфт; ба ӯ ва ба насли ӯ Фаластин дода хоҳад шуд; ки подшоҳон аз ӯ пайдо хоҳанд шуд; ва ки ин аҳд «абадӣ» хоҳад буд. Худо мехоҳад ҳамаро баракат диҳад, аммо муҳимтар аз ҳама, хоҳиши Ӯ ин аст, ки ҳама наҷот ёбанд. Петрус мегӯяд, ки Худо сабр дорад, «намехоҳад, ки касе ҳалок шавад, балки ҳама ба тавба оянд» (2 Петрус 3:9).
АҲДИ ФАЛАСТИН
Ҳоло биёед ба қисми аввали аҳди Иброҳимӣ, ваъдаи додани замин ба Иброҳим ва насли ӯ назар андозем. «Худованд ба Иброҳим гуфт... “Чашмони худро аз ҷое, ки ҳастӣ, бардор ва ба шимол ва ҷануб, шарқ ва ғарб нигоҳ кун. Ҳамаи заминеро, ки мебинӣ, Ман ба ту ва ба насли ту то абад хоҳам дод. Ва насли туро мисли ғубори замин хоҳам кард... Бирав, аз дарозиву паҳнои замин гузар, зеро Ман онро ба ту медиҳам”» (Ҳастӣ 13:14-17).
Исроил ҳеҷ гоҳ тамоми заминеро, ки ба Иброҳим ваъда дода шуда буд, соҳиб нашудааст, ҳатто дар замони Довуд ва Сулаймон. Дар замони подшоҳони Исроил ва Яҳудо, бутпарастӣ ва амалҳои бад боиси он шуданд, ки Худо миллатро ба асорат фиристад, аммо Ӯ ваъда дод, ки агар онҳо тавба кунанд, онҳоро ба замин бармегардонад. «Худованд Худои ту... туро аз ҳамаи миллатҳое, ки туро пароканда карда буд, боз ҷамъ хоҳад кард. Ҳатто агар ту ба дурдасттарин замини зери осмон ронда шуда бошӣ ҳам, аз он ҷо Худованд Худои ту туро ҷамъ хоҳад кард ва боз бармегардонад... ба замине, ки аз они падарони ту буд» (Такрори Шариат 30:3).
Ҷазои Худо ба Исроили бевафо ин буд, ки онҳо пеш аз баргардонида шудан ба замин аз ҷониби миллатҳои ғайрияҳудӣ ҳукмронӣ хоҳанд шуд. Ин бозгашт ба замин вақте оғоз ёфт, ки Исроил дар соли 1948 дар Фаластин миллат шуд. Аммо, пеш аз иҷрои пурраи Аҳди Фаластин, давраи Калисо бо Раптура ба охир мерасад, пас аз он ҳафт соли мусибат барои Исроил хоҳад буд. Пас аз он, Масеҳи ваъдашуда бармегардад, Салтанати Худро барқарор мекунад ва 1000 сол ҳукмронӣ мекунад. Ин инчунин замони иҷрои Аҳди Довудӣ хоҳад буд, вақте ки Масеҳ, насли Иброҳим аз насли Подшоҳ Довуд, бо адолат ҳукмронӣ хоҳад кард.
АҲДИ ДОВУДӢ
Ваъда ба Иброҳим, ки аз насли ӯ қавми бузурге хоҳад омад, ба Подшоҳ Довуд тасдиқ карда шуд, ки аввалин шуда Исроилро ҳамчун қудрати ҷаҳонӣ барқарор кард. Довуд, ки Худо ӯро «марде мувофиқи дили Ман» номид (Аъмол 13:22), хоҳиши махсусе дошт, ки аввалин маъбадро бисозад, ки дар он Худо ибодат карда шавад. Худо ба Нотон, пайғамбаре, ки ба Довуд аҳди абадиро дар бораи насли ӯ ва тахти ӯ тасдиқ кард, зоҳир шуд: «Хона ва салтанати ту то абад дар пеши Ман пойдор хоҳад монд; тахти ту то абад барқарор хоҳад шуд» (2 Подшоҳон 7:16). Худо ваъдаи аслии ба Иброҳим додашударо ба насли Довуд, ки аз ӯ Подшоҳи бузург ва Наҷотдиҳандаи ҷаҳон хоҳад омад, маҳдуд карда буд.
Тавре ки мо аллакай дидем, вақте ки Масеҳ бо арӯси худ бармегардад, то бар замин ҳукмронӣ кунад, Исроил Ӯро ҳамчун Масеҳи худ эътироф хоҳад кард ва инчунин дарк хоҳад кард, ки Ӯ ҳамон Касе буд, ки онҳо рад карда буданд ва «сӯрох карда буданд» (Закарё 12:10). «Инак, Ӯ бо абрҳо меояд, ва ҳар чашм Ӯро хоҳад дид, ҳатто онҳое, ки Ӯро сӯрох карда буданд» (Ваҳй 1:7). Ӯ бо қудрат ва ҷалоли бузург бармегардад, душманони Ӯ саркӯб хоҳанд шуд ва Ӯ ҳамчун Подшоҳи подшоҳон ва Худованди худоён дида хоҳад шуд (Ваҳй 19:11-21). «Дар либоси Ӯ ва дар рони Ӯ ин ном навишта шудааст: ПОДШОҲИ ПОДШОҲОН ВА ХУДОВАНДИ ХУДОЁН» (Ваҳй 19:16). Иҷрои Аҳди Довудӣ вақте ба амал меояд, ки Масеҳ дар Ерусалим бар тахт менишинад ва ҳукмронии 1000-соларо оғоз мекунад. Дар он вақт Исроил табдил хоҳад ёфт ва ба некии Аҳди Нав дохил хоҳад шуд.
АҲДИ НАВ
Дар Ирмиё 31:33-34 мо дар бораи Аҳди Нав мехонем, ки абадӣ аст ва Худо онро барои Исроил амалӣ мекунад: «Ин аст аҳде, ки Ман бо хонадони Исроил пас аз он вақт хоҳам баст... Ман қонуни Худро дар ақли онҳо хоҳам гузошт ва онро дар дилҳои онҳо хоҳам навишт. Ман Худои онҳо хоҳам буд, ва онҳо қавми Ман хоҳанд буд. Дигар касе ҳамсояи худро таълим нахоҳад дод... гуфта, “Худовандро бишнос”, зеро ҳамаи онҳо Маро хоҳанд шинохт... Зеро Ман бадкирдории онҳоро хоҳам бахшид ва гуноҳҳои онҳоро дигар ба ёд нахоҳам овард». Ин табдили миллии Исроил ва иҷрои ваъда ба Иброҳим хоҳад буд.
Аммо, Аҳди Нав бештар аз он чизест, ки ба Исроил дахл дорад. Худо ваъда дода буд, ки ҳамаи одамон баракат хоҳанд ёфт, ва аз ин рӯ, асоси Аҳди Нав барои Исроил инчунин асоси баракат барои ҳамаи одамон аст. Мақсади Худо ҳамеша ин буд, ки ҳар як инсони зинда имконият дошта бошад, ки баракатҳои Ӯро қабул кунад.
Қурбониҳои хунӣ дар Аҳди Қадим ҳеҷ гоҳ наметавонистанд Худои Муқаддасро ҳамчун асос барои наҷоти гуноҳкор қаноатманд кунанд. Ин қурбониҳо аз ҷониби Худо қабул карда мешуданд, вақте ки бо имон ва итоат пешниҳод мешуданд, аммо онҳо ҳеҷ гоҳ наметавонистанд гуноҳро пок кунанд ё дур кунанд. «Он қурбониҳо ёдоварии солонаи гуноҳҳо мебошанд, зеро хуни гову бузҳо гуноҳҳоро дур карда наметавонад. Аз ин рӯ, вақте ки Масеҳ ба дунё омад, гуфт: “Қурбонӣ ва ҳадияро ту нахостӣ, балки баданеро барои Ман омода кардӣ; аз қурбониҳои сӯхтанӣ ва қурбониҳои гуноҳ ту розӣ набудӣ.” Он гоҳ гуфтам: “Инак, Ман омадам – дар китоб дар бораи Ман навишта шудааст – Ман омадаам, то иродаи туро, эй Худо, ба ҷо оварам”» (Ибриён 10:3-7).
Қурбониҳои Аҳди Қадим намунаҳои моддае буданд, ки бояд меомад. Бо як қурбонии комили Барраи Худо, дигар ба қурбониҳои ҳайвонӣ ниёз набуд: «Вақте ки ин коҳин барои ҳама вақт як қурбонӣ барои гуноҳҳо пешниҳод кард, Ӯ дар дасти рости Худо нишаст. Аз он вақт инҷониб Ӯ интизор аст, ки душманони Ӯ зери пои Ӯ қарор гиранд, зеро бо як қурбонӣ Ӯ онҳоеро, ки муқаддас карда мешаванд, то абад комил кардааст. Рӯҳи Муқаддас низ дар бораи ин ба мо шаҳодат медиҳад. Ӯ мегӯяд: “Ин аст аҳде, ки Ман бо онҳо пас аз он вақт хоҳам баст... Ман қонунҳои Худро дар дилҳои онҳо хоҳам гузошт, ва Ман онҳоро дар ақли онҳо хоҳам навишт”» (Ибриён 10:12-16).
Худованд ҳамон Ваъдашуда буд, ки Аҳди Навро барқарор мекард, ки комил хоҳад буд ва тавассути он яҳудиён, ғайрияҳудиён ва одамони ҳамаи миллатҳо метавонистанд наҷот ёбанд. Як қурбонии хуни Ӯ асоси наҷот барои ҳамаи одамон буд. Онҳо ба баракатҳои Аҳди Нав аз сабаби кори Масеҳ дохил карда мешаванд: «Ин сирр ин аст, ки тавассути Инҷил ғайрияҳудиён ҳамроҳ бо Исроил ворисон, ҳамроҳ аъзои як бадан ва ҳамроҳ шарикони ваъда дар Масеҳ Исо мебошанд» (Эфсӯсиён 3:6).
Дар шабе, ки Худованд хиёнат карда шуд, Ӯ нон ва шаробро – рамзҳои таҷассум, азоб ва қурбонии хунини Ӯро – гирифт ва вақте ки Ӯ ба шогирдон гуфт, ки шаробро бинӯшанд, «Ӯ косаро гирифт ва гуфт: “Ин коса Аҳди Нав дар хуни Ман аст, ки барои шумо рехта мешавад”» (Луқо 22:20).
Қурбонии хунини Масеҳ дар салиб асоси Аҳди Нав ва асоси наҷоти ҳамаи онҳое буд, ки бо имон қурбониҳои ҳайвониро дар гузашта пешниҳод карда буданд. Қурбонии Ӯ иҷрои намунаҳои Аҳди Қадим буд ва он асоси наҷоти Исроил хоҳад буд, вақте ки Исо барои ҳукмронӣ меояд. Инчунин, қурбонии Ӯ наҷотро барои ҳамаи онҳое, ки аз Пантикост то Раптура ба Ӯ имон овардаанд, боз кард. «Ба ин сабаб Масеҳ миёнарави Аҳди Нав аст, то онҳое, ки даъват шудаанд, мероси абадии ваъдашударо қабул кунанд – ҳоло ки Ӯ ҳамчун фидия мурдааст, то онҳоро аз гуноҳҳое, ки дар зери аҳди аввал содир шудаанд, озод кунад» (Ибриён 9:15).
Пас аз гирифтани наҷот тавассути имон ба Худованд, баракатҳои абадии мо мутмаинанд, зеро кори анҷомёфтаи Ӯ аҳди аслиро бо Иброҳим ба амал овард ва иҷро кард.
