Се хусусияти мазҳаб
Имрӯз мо шоҳиди далелҳое ҳастем, ки як муаллифи масеҳӣ онро “таркиши мазҳабӣ” тавсиф кардааст. 1 Номҳо ва таълимоти гурӯҳҳои мухталифи мазҳабӣ ҳам сершумор ва ҳам гуногунанд. Баъзеҳо хеле муташаккил ва намоёнанд, дар ҳоле ки дигарон – махсусан онҳое, ки ба асрори 2 ва навсозӣ тааллуқ доранд – камтар муташаккиланд. Сарфи назар аз бастаҳои зиёде, ки онҳо худро дар онҳо муаррифӣ мекунанд, баъзе умумиятҳо мавҷуданд, ки ҳар як мазҳабро тавсиф мекунанд. Ин хусусиятҳоро метавон ба таври мухтасар дар се сарлавҳа гурӯҳбандӣ кард: ваколат, рушд ва таълимоти бардурӯғ.
1. Ваколат Вақте ки мо дар бораи мазҳабҳо фикр мекунем, аввалин чизе, ки ба таври табиӣ ба хотир меояд, таълимоти бардурӯғ аст. Ҳарчанд таълимоти ноқис ҳамеша нишонаи мазҳаб хоҳад буд, аммо мулоҳизаи асосии мо ваколат аст, на таълимот.
Пирони яҳудиён назди Худованд омада, аз Ӯ пурсиданд: «Ин корҳоро бо кадом ваколат мекунӣ? Ва ин ваколатро кӣ ба Ту дод?» (Мат. 21:23 JND). Ӯ ба онҳо бо саволи дигар ҷавоб дод: «Таъмиди Яҳё аз куҷо буд? Аз осмон ё аз одамон?» (Мат. 21:25) Ҳамин тавр, Худованд пиронро комилан ба ҳайрат овард, зеро ваколати онҳо аз одамон буд, аммо ваколати Ӯ аз Худо буд. Дар масъалаҳои рӯҳонӣ, манбаи ваколати мо аҳамияти аввалиндараҷа дорад. Ташкилотҳои мазҳабӣ ҳамеша бо як далели аҷиб тавсиф хоҳанд шуд: таълимоти онҳо ба таълимоти шахсе асос хоҳад ёфт, ки ваколати ӯ аз ваколати Китоби Муқаддас бузургтар дониста мешавад. Аз сабаби баъзе ваҳйҳои махсусе, ки ба як шахс ё гурӯҳи одамон дода шудааст, ваколати онҳо аз ваколати Каломи Худо болотар аст.
Намунаи равшани ин даъвои Шоҳидони Яҳува аст, ки Ҷамъияти Бурҷи Дидбонӣ «канали ҳақиқати Худо барои имрӯз» аст. Онҳо ташкилоти худро тарҷумакунандаи боэътимоди Каломи Худо медонанд ва ҳар як таълимоте, ки мӯҳри тасдиқи онро надорад, бояд бардурӯғ бошад. Коршиноси мазҳаб Роберт А. Мори навиштааст: «Ҳамин тавр, мазҳаб танҳо ба ваколати динии асосгузор асос ёфтааст. Ҳама чиз аз эътибори ин ваколат вобаста аст. Масъалаи ваколати динӣ мушкилоти асосиест, ки ҳангоми шаҳодат додан ба мазҳабпараст дучор меояд. Дар ҳоле ки фарзанди Худо ба Навиштаҳо ҳамчун меъёри ниҳоӣ барои муайян кардани ҳақиқати динӣ менигарад, мазҳабпараст ба пешвои худ менигарад, то ҳақиқатро барои ӯ муайян кунад.» 3
2. Рушд Бо масъалаи ваколат масъалаи рушд низ алоқаманд аст. Тавре ки мо дидем, хусусияти асосии ҳамаи мазҳабҳо даъвои онҳо дар бораи доштани ваҳй ё таълимоти махсусест, ки ба дигарон дода нашудааст. Ба таври мухтасар, рушд маънои онро дорад, ки ҳақиқат, ки дар масеҳият ошкор шудааст, то замоне ки Худо ташкилоти муайянро (мазҳабро) ба вуҷуд овард, ба таври нопурра буд.
Аммо ҳақиқати оддӣ ин аст, ки рушди ваҳйи масеҳӣ вуҷуд дошта наметавонад. Он метавонад гум ё беэътиноӣ шавад – тавре ки таърихи Калисо тасдиқ мекунад – аммо онро рушд додан ё ба он илова кардан мумкин нест. Масеҳиёни инфиродӣ метавонанд ҳангоми омӯзиши Калом ҳақиқати бештарро кашф кунанд, аммо он аллакай дар он ҷо мавҷуд аст. Ҳеҷ ваҳйи баландтаре аз он чизе, ки аллакай дар оғози масеҳият дода шудааст, вуҷуд дошта наметавонад – Падар ба мо аз ҷониби Писар ошкор шудааст (1 Юҳ. 1:18). Ваҳйе, ки мо тавассути навиштаҳои ҳаввориён гирифтаем, ваколати Худоро дорад: «Касе ки Худоро мешиносад, моро (ҳаввориёнро) мешунавад; касе ки аз Худо нест, моро намешунавад. Аз ин рӯ, мо рӯҳи ҳақиқат ва рӯҳи хатогиро медонем» (1 Юҳ. 4:6).
Ҳама ваҳйҳои берун аз Китоби Муқаддас ё псевдо-Китоби Муқаддас ва ҳама «таҳриф» 4-и Навиштаҳо нишонаи муайяни фаъолияти мазҳабӣ мебошанд. Бо назардошти ин даъвои доштани ҳақиқати махсус, насиҳати Юҳанно баланд ва равшан садо медиҳад: «Бигзор он чизе, ки аз аввал шунидаед, дар шумо бимонад» (1 Юҳ. 2:24).
На танҳо мазҳабпараст вонамуд мекунад, ки «кашфиёти махсус» дорад, балки ҳангоми таҳқиқи наздиктар мо мефаҳмем, ки дар дохили худи мазҳаб тағйирот ва рушдҳои таълимӣ дар бораи «нури нав»-и тахминӣ ба амал омадаанд. Намунаҳои асосии ин таҷдидҳои сершумори таълимоти Калисои Мормон 5 ва санаҳои доимо тағйирёбандаи Армагеддон мебошанд, ки аз ҷониби Ҷамъияти Бурҷи Дидбонӣ пешгӯӣ шудаанд. 6
Рушдҳои таълимии мазҳабҳои асосӣ ва нокомии хиҷолатовари пешгӯиҳои онҳо хуб ҳуҷҷатгузорӣ шудаанд. Далели он, ки ин ғайрати онҳоро боздошта натавонистааст ва қобилияти онҳоро барои ба даст овардани пайравон халалдор накардааст, далели рӯҳи фиребгарест, ки дар байни онҳо кор мекунад.
3. Таълимоти бардурӯғ Ҳарчанд таълимоти воқеии мазҳабҳои мухталиф метавонанд аз якдигар хеле фарқ кунанд, аммо ду шабоҳате мавҷуданд, ки дар ҳамаи онҳо мушоҳида мешаванд – Христологияи ноқис (таълимот дар бораи Масеҳ) ва Сотериологияи ноқис (таълимот дар бораи наҷот).
Рӯҳи хатогӣ худро тавассути Христологияи ноқиси мазҳаб зоҳир хоҳад кард, ё бо паст кардани Масеҳ (инкори илоҳияти Ӯ ва ғайра) ё бо ба таври нолозим баланд бардоштани инсон. Таълимоти Шоҳидони Яҳува, ки Масеҳ мавҷуди офаридашуда аст, намунаи аввалӣ аст; таълимоти Мормон, ки сарнавишти онҳо «худоён» будан аст 7, намунаи охирӣ аст. Дар ҳарду ҳолат Масеҳ беобрӯ мешавад, ки ин ҳадафи пинҳонии ҳамаи чунин «хатогиҳои системавӣ» аст (Эфс. 4:14).
Кори Масеҳ (сотериология) дуюмин соҳаест, ки таҳти ҳамлаи махсуси Шайтон тавассути мазҳабпарастӣ қарор мегирад. На танҳо шахсияти Масеҳ беобрӯ мешавад, балки таълимоти файз ва наҷот низ халалдор мешаванд. Баъзе гурӯҳҳои мазҳабӣ инкор мекунанд, ки инсон гумроҳ аст ва аз ин рӯ, зарурати наҷотро низ инкор мекунанд. Аммо ҳатто дар байни мазҳабҳое, ки дар онҳо эътирофи номиналии гуноҳ ва зарурати кафорат вуҷуд дорад, моҳияти таълимоти онҳо ин аст, ки кори Масеҳ дар салиб барои ба даст овардани наҷоти комил нокифоя аст ва бояд бо кӯшишҳои мо пурра карда шавад. Бо ин фикр алоқаманд хоҳад буд, ки берун аз ташкилоти мазҳабӣ наҷот вуҷуд надорад.
Хусусияти дигари барҷастаи системаи сотериологии мазҳабҳо ин аз ҳад зиёд таъкид кардан ё таваҷҷӯҳи сегментӣ ба як матни Навиштаҳо мебошад. Дӯстдоштаи доимии ин гурӯҳҳо ин аст: «имон бе аъмол мурда аст» (Яъқ. 2:26). Ин оят таъкид ва берун аз контекст истифода хоҳад шуд, дар ҳоле ки ба як қатор оятҳое, ки дар бораи файзи Худо ва наҷоти анҷомёфта сухан мегӯянд, комилан беэътиноӣ карда мешавад.
Масеҳӣ инчунин бояд аз истифодаи «сухани Китоби Муқаддас» ва семантикаи мазҳабпарастон ҳангоми муҳокимаи наҷот эҳтиёт бошад. Ҳамчун «гургҳо дар либоси гӯсфанд» (Мат. 7:15) онҳо аксар вақт истилоҳотеро истифода мебаранд, ки барои масеҳиёни евангелӣ маъмуланд, аммо он чизе ки онҳо дар назар доранд ва он чизе ки масеҳиён дар назар доранд, метавонад хеле фарқ кунад. Масалан, вақте ки Мормонҳо истилоҳи «Инҷил»-ро истифода мебаранд, он чизе ки онҳо дар назар доранд, системаи таълимоти Мормон аст. Вақте ки онҳо дар бораи «аз нав таваллуд шудан» сухан мегӯянд, онҳо дар асл таъмид гирифтанро ба Калисои Муқаддасони Рӯзҳои Охир дар назар доранд.
Бояд дубора таъкид кард, ки ҳарчанд таълимот аз гурӯҳе ба гурӯҳи дигар фарқ мекунад, аммо шабоҳати асосии ҳар як гурӯҳ душмании нозук нисбат ба шахс ва кори Масеҳ хоҳад буд.
Чаро мазҳабҳо вуҷуд доранд? Омилҳои зиёде ба шарҳи пайдоиш ва мавҷудияти мазҳабҳо кӯмак мекунанд, аммо мо бояд аз онҳо берун назар кунем, то сабаби аслиро пайдо кунем. Навиштаҳо (Мат. 13:24-42; 2 Қӯр. 11:2-5; 2 Тас. 2:7; 1 Тим. 4:1; 2 Тим. 4:3-4; 2 Пет. 2:1-3; 1 Юҳ. 2:18-19) ба мо мегӯянд, ки Шайтон сарвари мазҳабҳост: «Худи Шайтон ба фариштаи нур табдил меёбад. Аз ин рӯ, агар хизматгорони ӯ низ ба хизматгорони адолат табдил ёбанд, ин чизи бузурге нест; ки оқибати онҳо мувофиқи аъмоли онҳо хоҳад буд» (2 Қӯр. 11:14-15).
Аммо фарзанди Худо набояд ба ташвиш афтад. Худованд Чӯпони Нек аст «ва гӯсфандон аз Ӯ пайравӣ мекунанд: зеро овози Ӯро медонанд. Ва аз бегона пайравӣ нахоҳанд кард, балки аз ӯ гурехта хоҳанд рафт, зеро овози бегонагонро намедонанд» (Юҳ. 10:4-5).
ЭЗОҲҲОИ ХОТИМАВӢ
Дэйв Ҳант, Таркиши мазҳабӣ, Нашриёти Ҳарвест Ҳаус.
- Асрор бештар ба ҷаҳони рӯҳонӣ алоқаманд аст (маънои асрори «пурасрор» ё «пинҳонӣ»).
- Роберт А. Мори, Чӣ тавр ба Мормон шаҳодат додан, Нашриёти Бетани Ҳаус.
- Аз 2 Пет. 3:16 KJV. Калимаи юнонӣ маънои «печондан» ё «таҳриф кардан»-ро дорад. Онҳо Навиштаҳоро бо тафсири бардурӯғ печонанд.
- Барои таҳқиқи ҳамаҷонибаи рушди таълимот ва амалияи Мормон, Ҷералд ва Сандра Таннер, Ҷаҳони тағйирёбандаи Мормонизм, Moody Press – як таҳқиқи аъло, бо нусхаҳои ҳуҷҷатҳо ва «навиштаҳо», ки дар тӯли солҳо тағйир ёфтаанд, хонед.
- Ин санаҳо 1914, 1915, 1918, 1925, 1975 мебошанд. Такр. 18:20-22; Мат. 7:15-20-ро хонед. Тавсия дода мешавад: Ф. В. Томас, Устодони фиреб, Baker Book House.
- Ҳас. 3:5-ро муқоиса кунед. Тавсия дода мешавад: Эд Декер ва Дэйв Ҳант, Худосозон, Harvest House.
- ДАР БОРАИ МУАЛЛИФ: Брайан Рейнолдс мудири мағозаи китобҳои масеҳӣ дар Дартмут, Нова Скотия, Канада аст.
