Нигоҳ доштани ҷаҳонбинии масеҳӣ Аз тариқи фалсафа дуздида нашавед
«Ман инро ба шумо мегӯям, то ҳеҷ кас шуморо бо далелҳои зебо фиреб надиҳад.» Қӯлассиён 2:4 NIV
«Эҳтиёт бошед, ки ҳеҷ кас шуморо бо фалсафаи холӣ ва фиребанда, ки ба анъанаи инсонӣ ва принсипҳои асосии ин ҷаҳон, на ба Масеҳ, такя мекунад, асир нагирад.» Қӯлассиён 2:8
«Аз ин рӯ, нагузоред, ки ҳеҷ кас шуморо аз рӯи он чизе, ки мехӯред ё менӯшед, ё дар мавриди ҷашни динӣ, ҷашни моҳи нав ё рӯзи шанбе доварӣ кунад. Инҳо сояи чизҳое буданд, ки бояд меомаданд; аммо воқеият дар Масеҳ ёфт мешавад. Нагузоред, ки ҳеҷ кас, ки аз хоксории бардурӯғ ва ибодати фариштагон лаззат мебарад, шуморо аз мукофот маҳрум кунад. Чунин шахс дар бораи он чизе, ки дидааст, ба таври муфассал сухан меронад ва ақли ғайрирӯҳонии ӯро бо андешаҳои бекорӣ пур мекунад. Ӯ робитаро бо Сарвар гум кардааст, ки аз ӯ тамоми бадан, ки бо пайвандҳо ва риштаҳо дастгирӣ ва нигоҳ дошта мешавад, ба андозае, ки Худо онро меафзояд, меафзояд.» Қӯлассиён 2:16-19
Кӣ шунидааст, ки аз тариқи фалсафа дуздида шавад? Мо шунидаем, ки одамон мағзшӯӣ ё барномарезӣ шудаанд, то доктринаҳои ҳаракатҳои инқилобиро фурӯ баранд, аммо ҳеҷ гоҳ тавассути омӯзиши озоди фалсафа не. Фалсафа ҷустуҷӯи ҳикмат ва дониш аст. Чӣ гуна ин ҷустуҷӯ метавонад ба дуздӣ оварда расонад? Китоби Муқаддас мегӯяд, ки ин имконпазир аст. Калимаи «асир» дар Қӯлассиён 2:8 метавонад ҳамчунин «дуздидашуда» тарҷума шавад. Ин калима маънои ғорат кардан ва ҳамчун ғанимат, ҳамчун сайд ё ҳамчун асир бурда бурданро дорад – мисли дуздӣ!
Ҳамин тариқ, Китоби Муқаддас нишон медиҳад, ки имкон дорад, ки касе аз ҳақиқат ба ғуломии хато тавассути фалсафа бурда шавад. Масеҳиёни Қӯлассӣ ба таври қатъӣ огоҳ карда шуданд, ки аз чунин имконият эҳтиёт бошанд. Муаллимони бардурӯғ унсурҳои динҳои гуногунро ҷорӣ мекарданд, то як масеҳияти гӯё зебо (Қӯлассиён 2:16-19) эҷод кунанд – ки имрӯз хатои синкретизм номида мешавад. Ба мо на танҳо гуфта шудааст, ки эҳтиёт бошем, ки ҳеҷ кас моро бо далелҳои боварибахш фиреб надиҳад (2:4), балки инчунин, ки ҳеҷ кас моро тавассути фалсафа дуздӣ накунад.
Хатар
Китоби Муқаддас дар ин қисматҳои Навиштаҳо фалсафаро ҳамчун чунин танқид намекунад. Ҳамчунин он ҳама омӯзишҳои фалсафиро маҳкум намекунад. Он намегӯяд, масалан, ки донишҷӯи масеҳӣ набояд ба курси фалсафа номнавис шавад. Аммо Китоби Муқаддас мегӯяд, ки ҳама фалсафае, ки ба Масеҳ нигаронида нашудааст, холӣ ва фиребанда аст. Аз ин рӯ, як масеҳӣ бояд ҳангоми омӯзиши фалсафа пайваста эҳтиёткор бошад, зеро он одатан аз нуқтаи назари ғайримасеҳӣ навишта ё таълим дода мешавад – ва хатар маҳз дар ин ҷост.
Бисёре аз донишҷӯёни бехабар аз ҷониби фалсафаҳои холӣ ва фиребанда фиреб хӯрда ва дуздида шудаанд. Дар ҳоле ки таълимоти бардурӯғи мазҳабҳои динӣ ва гурӯҳҳои экстремистӣ аксар вақт ба осонӣ ошкор карда мешаванд – ҳатто аз ҷониби як ғайримасеҳии оддӣ – фалсафаи фиребанда, ки мустақиман дар синф аз ҷониби муаллимони мӯҳтарам ва донишманд таълим дода мешавад, метавонад мантиқӣ ва равшанкунанда, инчунин зеҳнӣ садо диҳад. Дар чунин шароит донишҷӯи масеҳӣ аксар вақт тавассути фишори ҳамсолон ба шубҳа ва мутобиқат кардан васваса мешавад ва чунин фикр мекунад: «Шояд дӯстони масеҳии ман дар ниҳоят хато мекунанд. Онҳо ниятҳои нек доранд, аммо онҳо соддалавҳанд. Албатта, профессори олиҷаноби ман наметавонад комилан хато кунад. Чаро масеҳиён фикр мекунанд, ки онҳо дар ҳақиқат як гӯша доранд?» Оё ин ба шумо занг мезанад? Биёед баргардем ва инро бори дигар фикр кунем, пеш аз он ки ҳамаи масеҳиёнро ҳамчун бехабар рад кунем.
Тавре ки қаблан зикр шуд, хатари алоқаманд бо омӯзиши фалсафӣ дар нуқтаи назар ё мавқеъе, ки аз он чизҳо дида мешаванд, вобаста аст. Ҳар як шахс маҷмӯи фарзияҳо дар бораи коинот дорад. Ин ҷаҳонбинии ӯ ва асоси фалсафаи ӯст. Ин фарзияҳо чизе монанди шабака дар зеҳни шахс ташкил медиҳанд, ки тавассути он ҳама маълумоти мушоҳидашуда ва таҷрибашуда қабул ва тафсир карда мешавад! Ҳамин тариқ, фалсафаи шахс – чӣ гуна ӯ ҳаётро ба ҳам меорад – комилан ба маҷмӯи асосӣ ё шабакаи фарзияҳои ӯ вобаста аст. Ҷаҳонбинии масеҳӣ танҳо яке аз бисёр фарзияҳои гуногун дар бораи коинотест, ки мо дар он зиндагӣ мекунем, аммо ҷаҳонбинии масеҳӣ ягона ҷаҳонбиниест, ки дар Китоби Муқаддас таълим дода мешавад. Ин ягона ҷаҳонбиниест, ки ба Масеҳ нигаронида шудааст. Масеҳии ҳақиқӣ бовар дорад, ки ҳарчанд ҷаҳонбинии ӯ шояд аз ҷониби аксарияти одамон, ҳатто дар кишварҳои ба истилоҳ масеҳӣ, қабул нашавад – он ягона ҷаҳонбинии ҳақиқӣ аст, зеро он аз ақли Худо бармеояд.
Мисол
Барои мисол, як муаммои калони ҷигсавро баррасӣ кунед, ки дар он ҳар як пораи муаммо як пораи ҳақиқатро ифода мекунад. Мисли муаммои ба ҳам пайваст, ҳама ҳақиқат бояд ба ҳам пайваст шавад. Ҳеҷ як пораи ҳақиқат аз тамоми ҳақиқати боқимонда мустақил нест. Новобаста аз он ки он ҳақиқат дар соҳаи математика, тиб, ахлоқ ё ҳар чизи дигар аст, фарқ надорад – ҳама бояд ба ҳам пайваст шаванд ё якҷоя бошанд. Одатан, ҳангоми ҳалли муаммои ҷигсав мо аввал чаҳорчӯбаи беруниро тамом мекунем ва сипас ҳамаи дигар қисматҳои муамморо ба он чаҳорчӯба дуруст ҷойгир мекунем.
Инчунин, ин тавр мо ҳама фалсафаҳои худро таҳия мекунем. Чаҳорчӯба ҷаҳонбинии мо ё маҷмӯи фарзияҳои мост. Ҳамаи пораҳо ва қисматҳои ҳақиқат, ки мо ҷамъ мекунем, дар дохили он чаҳорчӯба ҷойгир карда мешаванд ва ба он мувофиқат мекунанд. Агар чаҳорчӯбаи мо таҳриф ё нодуруст ҷамъоварӣ шуда бошад, пас қисматҳои дигар мувофиқат намекунанд, агар мо онҳоро маҷбур накунем – ки ба мо коргарони муаммо ҳамчун «пора-кӯбӣ» маълум аст. Дар соҳаи фалсафа бисёр «пора-кӯбӣ» ба амал меояд. Масалан, як профессори математикаи ғайримасеҳии олиҷаноб метавонад дар соҳаи муаммои худ назар ба як масеҳии оддӣ хеле беҳтар бошад. Аммо профессори математика ҳоло соҳаи ихтисоси худро дар баробари дигар маълумоти мушоҳидашуда ба чаҳорчӯбаи фарзияҳои худ маҷбур мекунад. Фалсафаи натиҷавӣ метавонад ба назар мувофиқат кунад, махсусан ба донишҷӯе, ки медонад, ки профессор дар соҳаи худ як мақоми мӯҳтарам аст. Аммо, дар ҷое дар ин роҳ фалсафаи ин профессор баъзе пораҳои маҷбурӣ – пайвандҳои заиф, сӯрохиҳо ё нӯгҳои кушода – хоҳад дошт, ки дар асл ҳама ба ҳам пайваст нестанд. Дар таҳлили ниҳоӣ, фалсафаи ӯ холӣ аст! Он метавонад дар назари аввал хуб ба назар расад ва садо диҳад, аммо он фиребанда аст!
Донишҷӯи масеҳӣ шояд ақли профессори ғайримасеҳиро надошта бошад ва аз рӯи мисол, ӯ шояд дар ҳалли «муаммоҳои ҷигсав»-и фалсафӣ чандон хуб набошад. Аммо ӯ чаҳорчӯбаи дуруст дорад, зеро маҷмӯи фарзияҳои ӯ аз Китоби Муқаддас бармеояд, на аз ғояҳои худи ӯ, ки метавонанд ғаразнок бошанд. Вақте ки ӯ пораҳои ҳақиқатро мегирад – баъзеи онҳоро шояд хуб нафаҳмад – ӯ метавонад ҳадди аққал онҳоро ба қисмати дурусти муаммо дар робита ба чаҳорчӯбаи умумии ҷаҳонбинии масеҳӣ ҷойгир кунад. Ӯ набояд «пора-кӯбӣ» кунад – яъне, таҳриф кунад, маҷбур кунад ё аз ҷиҳати зеҳнӣ беинсоф бошад.
Ҷаҳонбинии масеҳӣ дар ҳақиқат ба ҳам пайваст аст! Он сӯрохиҳои пур накардашуда, нӯгҳои кушода ё саволҳои душворро беҷавоб намегузорад – ба монанди бадӣ, бераҳмӣ ва азоб. Масалан, ҷаҳонбинии натурализм ё экзистенсиализм ба ин саволҳо чӣ гуна ҷавоб медиҳад? Ҷаҳонбинии масеҳӣ ба чунин чизҳо ба монанди мӯъҷизаҳо ва падидаҳои ғайриоддӣ, гуноҳ, муҳаббат, зебоӣ ва ҳама чизи дигаре, ки ҷаҳонбинӣ бояд шарҳ диҳад, агар он ба ҳам пайваст бошад, ҷавоб медиҳад. Оё дигар фалсафаҳо дар ин соҳаҳо ҷавобҳои қаноатбахш медиҳанд?
Қӯлассиён 2:8 ба мо мегӯяд, ки фалсафае, ки ба Масеҳ нигаронида нашудааст, холӣ ва фиребанда аст, зеро он «ба анъанаи инсонӣ ва принсипҳои асосии ин ҷаҳон, на ба Масеҳ, такя мекунад». Фалсафае, ки ба анъанаи инсонӣ асос ёфтааст, фалсафаи сохтаи инсон аст. Ва кӣ мегӯяд, ки кадом инсон дуруст аст? Аз тарафи дигар, аввалин фарзияи асосии ҷаҳонбинии масеҳӣ ин аст, ки фалсафаи он дар ақли Худо пайдо шудааст ва ба инсон тавассути Каломи Худо расонида шудааст. Масеҳиён бояд махсусан эҳтиёткор бошанд, ки ғояҳоеро, ки дар ҷаҳонбинии сохтаи инсон пайдо мешаванд, гирифта, онҳоро ба ҷаҳонбинии худ омехта накунанд, чунон ки мушкилот дар Қӯлассӣ буд.
Мисол
Масалан, назарияи эволютсияро баррасӣ кунед. Ин назария аз ҷаҳонбинии натурализм бармеояд, ки мегӯяд, ки ҳеҷ гуна олами ғайритабиӣ вуҷуд надорад – як фарзияи ҷаҳонбинии эволютсия. Он мегӯяд, ки инсонҳо танҳо мавҷудоти мураккабе ҳастанд, ки аз материяи оддӣ дар тӯли асрҳо таҳаввул ёфтаанд.
Табиист, ки эволютсия аз ҷаҳонбинии натурализм бармеояд. Аммо эволютсия аз ҷаҳонбинии масеҳӣ ба таври табиӣ барнамеояд. Он бояд тавассути консепсияи эволютсияи теистӣ (офариниши эволютсионӣ) омехта карда шавад. Оё он библиявӣ аст, ё танҳо як дахолати ғояи бегона ба ҷаҳонбинии масеҳӣ? Пеш аз он ки шумо хатари фирефта шуданро аз ҷониби фалсафае, ки шояд решаҳои худро дар баъзе анъанаҳои инсонӣ дорад, на дар Навиштаҳо, ба далелҳо бодиққат назар кунед.
Фалсафае, ки ба Масеҳ нигаронида нашудааст, холӣ ва фиребанда аст – на танҳо аз он сабаб, ки он сохтаи инсон аст, балки аз он сабаб ҳам, ки он ба «принсипҳои асосии ҷаҳон» такя мекунад (Қӯлассиён 2:8). Ин чӣ маъно дорад? Барои ин ибора якчанд тафсир вуҷуд дорад, аммо ба назар чунин мерасад, ки ғояи умумӣ ин аст, ки ҷаҳонбиние, ки ба Масеҳ нигаронида нашудааст, хеле хурд аст. Онҳо метавонанд дар баъзе соҳаҳо мувофиқ ва дуруст бошанд, аммо онҳо ба қадри кофӣ калон нестанд, ки ҳамаи маълумоти коинотро шарҳ диҳанд ва онҳо ба қадри кофӣ калон нестанд, ки он чизеро, ки дар онҳо дохил карда шудааст, шарҳ диҳанд ё асоси мувофиқ диҳанд. Масалан, ҷаҳонбинии гуманизми дунявӣ ба қадри кофӣ калон нест, ки барои он ки инсон ахлоқӣ аст, асоси фалсафии мувофиқ диҳад.
Огоҳӣ
Қӯлассиён 2:9 ба таври қатъӣ мегӯяд, ки Исои Масеҳ Худост: «Дар Масеҳ тамоми пуррагии Худоӣ дар шакли ҷисмонӣ зиндагӣ мекунад.» Агар ин тавр бошад, пас Ӯ марказ ва тамаркузи ин коинот аст, чунон ки Румиён 11:36 мегӯяд: «Аз Ӯ ва ба воситаи Ӯ ва барои Ӯ ҳама чиз аст.» Ҳар гуна фалсафае, ки ба Масеҳ нигаронида нашудааст, ҳатман холӣ ва фиребанда хоҳад буд, зеро Қӯлассиён 2:3 ба мо мегӯяд, ки дар Масеҳ «пинҳон аст ҳама ганҷҳои ҳикмат ва дониш.»
Ду маротиба, дар Қӯлассиён 2 Павлус моро огоҳ мекунад: «Нагузоред, ки ҳеҷ кас шуморо доварӣ кунад» ва «Нагузоред, ки ҳеҷ кас шуморо аз мукофот маҳрум кунад» (16,18), зеро шумо ба ҷаҳонбинии онҳо бовар намекунед. Аз он ки худро тавассути фалсафаи холӣ ва фиребанда дуздида шавед, зарар набинед.
