Достони Исҳоқ ғайриоддӣ аст, зеро он 25 сол пеш аз таваллудаш оғоз ёфт. Падараш Аброҳам (Иброҳим) 75-сола ва бефарзанд буд, вақте ки ба даъвати аҷиби Яҳува ҷавоб дод, ки Ури зодгоҳашро дар Халдея (имрӯз ҷануби Ироқ) тарк кунад, то падари миллати бешумор дар сарзамине шавад, ки дар бораи он ҳеҷ чиз намедонист, ба ҷуз ин ки Яҳува ӯро ба он ҷо мебарад. Ибриён 11:8 мегӯяд: «Бо имон Иброҳим, вақте ки даъват шуд, ки ба ҷое биравад, ки баъдтар онро ҳамчун мероси худ қабул кунад, итоат кард ва рафт, ҳарчанд намедонист ба куҷо меравад.»
Яҳува ба сухани худ содиқ монда, Аброҳам ва занаш Сороро ба Канъон бурд. Дарҳол Ӯ зоҳир шуд ва ваъда дод: «Ба насли ту ин заминро хоҳам дод» (Ҳастӣ 12:7 NIV). Ва дар он ҷо Аброҳам худро ҳамчун парастишгари хоси Яҳува бо сохтани қурбонгоҳ ба номи Ӯ муаррифӣ кард.
Интихобҳои бад
Аммо, аз сабаби қаҳтии шадид, Аброҳам ба Миср кӯчид, ҳарчанд аз Худо дастуре барои рафтан ба он ҷо надошт. Ин дар Навиштаҳо як дарси доимӣ аст, ки дар он ҷое ки Худованд пайравони худро роҳнамоӣ мекунад, Ӯ низ онҳоро таъмин мекунад. Аброҳам барои омӯхтани ин дарс ба вақт ва таҷрибаи ғамангез ниёз дошт.
Ноамнии пайдо кардани худ аз харитаи Худо барои ҳаёташ Аброҳамро водор сохт, ки якпорчагии худро – ва амнияти занашро – зери хатар гузорад. Аз тарси он ки бутпарастон ӯро барои доштани занаш мекушанд, ӯ дурӯғ гуфт, ки вай хоҳари ӯст, на занаш. Албатта, худи Фиръавн Сороро ба ҳарами худ гирифт ва «ба хотири вай ба Аброҳам некӣ кард, ва Аброҳам гӯсфандон ва говҳо, харҳои нар ва мода, ғуломон ва канизон, ва шутурон ба даст овард» (Ҳастӣ 12:10-16). Аз нуқтаи назари ахлоқӣ ин як муомилаи бад буд, ва аз нуқтаи назари имон боз ҳам бадтар.
Пас аз он ки Худованд ӯро аз он бӯҳрон раҳо кард, Аброҳам бо сарвати нави худ ба Канъон ва қурбонгоҳи худ баргашт. Аммо бӯҳрони дигари имон ба миён омад. Аброҳам ва Соро ҷавонтар намешуданд ва онҳо ҳанӯз бефарзанд буданд. Чӣ тавр Яҳува ваъдаи худро дар бораи насли бешумор иҷро мекард? Он гоҳ Соро идеяе дошт: вай Аброҳамро водор сохт, ки аз як ғуломдухтари ҷавоне, ки вай аз байни моликиятҳои мисрии худ оварда буд, фарзанддор шавад. Аммо ин фарзанд, Исмоил, ки вақте Аброҳам 86-сола буд, таваллуд шуд, фарзанде набуд, ки Худо ваъда дода буд. Ӯ мушкилот буд, чунон ки модараш, ки акнун мақоме дошт, ки хонумаш надошт.
Худо ваъдаи худро иҷро мекунад
Яҳува исрор кард, ки ӯ ба Аброҳам аз Соро писаре хоҳад дод. Дар ниҳоят, пас аз озмоишҳои бештари имони Аброҳам ва як фирори дигари «вай хоҳари ман аст, на зани ман», Худо ваъдаи худро иҷро кард. Иброҳим 100-сола буд, вақте ки Исҳоқ таваллуд шуд, ва Соро (Худо номҳои онҳоро иваз кард) навадсола буд. Чӣ шодӣ, ки ниҳоят писари ваъдашударо, ки Иброҳим чоряки умри худро интизор буд, дар оғӯш гирифт!
Ҳоло Исмоили 14-сола ба бародари навзодаш ҳасад мебурд ва бадбинӣ мекард. Аз ин рӯ, ба ғамгинии бузурги Иброҳим (натиҷаи корҳоро бо роҳи худ кардан), ӯ маҷбур шуд, ки Исмоил ва модарашро бо амри занаш ва Худо аз хонааш берун кунад. Исмоил – ва насли ӯ – то ин аср душмани доимии Исҳоқ ва насли ӯ шуданд.
Имони қавитар, озмоиши бузургтар
Бешубҳа, Иброҳим писарашро дар имон тарбия кард ва дар бораи саргузаштҳо ва нокомиҳои худ нақл кард. Аммо бузургтарин озмоиши имон барои ҳам падар ва ҳам писар дар пеш буд. Рӯзе Худо ба Иброҳим гуфт, ки Исҳоқро ба қуллаи кӯҳи дурдаст барад ва ӯро ҳамчун қурбонӣ пешниҳод кунад! Азбаски ӯ омӯхта буд, ки ба Худо бешубҳа бовар кунад, дар ҳикояи илҳомбахш ҳеҷ ишорае ба дудилагӣ нест. Исҳоқ низ имони худро тавассути ин таҷриба озмуда ва мустаҳкам хоҳад кард.
Иброҳим Исҳоқ ва чанд хизматгорро ба сафари се рӯза ба кӯҳ бурд. Имони ӯ вақте аён буд, ки ба хизматгораш гуфт: «Ту дар ин ҷо бо хар бимон, дар ҳоле ки ман ва писарбача ба он ҷо меравем. Мо ибодат мекунем ва сипас ба назди ту бармегардем» (Ҳастӣ 22:5). Бармегардем? Оё ӯ писарашро қурбонӣ намекард? Вақте ки падар ва писар баромаданд, Исҳоқ гуфт: «Падар? Оташ ва ҳезум дар ин ҷост, аммо барра барои қурбонии сӯхтанӣ куҷост?» (Ҳастӣ 22:7). Дили Иброҳим мешикаст, аммо имони ӯ қавӣ буд: «Худо худаш барраро барои қурбонии сӯхтанӣ таъмин хоҳад кард, писарам» (22:8).
Бо имон Иброҳим, вақте ки Худо ӯро озмуд, Исҳоқро ҳамчун қурбонӣ пешниҳод кард. Ӯ, ки ваъдаҳоро қабул карда буд, қариб буд, ки писари ягонаи худро қурбонӣ кунад, ҳарчанд Худо ба ӯ гуфта буд: «Насли ту аз Исҳоқ ҳисоб карда хоҳад шуд». Иброҳим мулоҳиза кард, ки Худо метавонад мурдагонро зинда кунад, ва ба таври маҷозӣ, ӯ Исҳоқро аз марг баргардонд. (Ибриён 11:17-19)
Ин достон аз маънои пешгӯӣ бой аст, вақте ки мо Иброҳимро бо Худои Падар, ки Писари ягонаи Худро қурбонӣ мекунад, муқоиса мекунем. Он Писар, Исои Масеҳ, «мисли баррае ба қатлгоҳ рафт ва ... даҳони худро накушод» дар эътироз (Ишаъё 53:7).
Ҳарчанд ӯ то он даме ки Худованд ӯро боздошт, идома дод, Иброҳим эътимоди ботинӣ дошт, ки Худое, ки ӯро роҳнамоӣ кард, ӯро таъмин кард ва ҳеҷ гоҳ ваъдаҳои худро иҷро накард, ба ҳар ҳол Исҳоқро ба ӯ бармегардонад, ҳатто агар тавассути марг бошад. Дар ин муддат мо аз Исҳоқ ҳеҷ шикояте намешунавем. Вақте ки падараш ҳезумро ба қурбонгоҳ гузошт, сипас Исҳоқро баст ва ӯро ба ҳезум гузошт, дар зеҳни писарбача чӣ мегузашт? Оё ӯ аз падараш пурсид, ки чӣ кор мекунад? Оё Иброҳим ба ӯ гуфт? Мо бояд хулоса кунем, ки имони устувори Иброҳим дар эътимоди худи Исҳоқ ба падараш инъикос ёфтааст. Ҳарчанд мо дар бораи имони Исҳоқ зиёд намехонем, аммо мо наметавонем онро дар итоати ороми ӯ, вақте ки падараш кордро бардошт, набинем. Чӣ дарсе барои мо, вақте ки мо васваса мешавем, ки Худо моро нодида мегирад ё сӯиистифода мекунад.
Оилаи Исҳоқ
Солҳо пас, вақте ки Исҳоқ 40-сола буд, падараш хизматгореро фиристод, то аз оилаи аҷдодии худ дар Байнаннаҳрайн барои ӯ зан биёрад. Ӯ ба падараш бовар кард ва интизор шуд. Имрӯз, Исҳоқро метавон ҳамчун «писари модар» дид, ки то пас аз марги Соро издивоҷ накард ва аз падараш хеле вобаста буд, ки мустақилона амал кунад. Аммо ба назар мерасад, ки Худо ба мо дарсҳо медиҳад: Ба вақти Худо бовар кунед. Ба нақшаи Худо бовар кунед.
Ҳатто хизматгор-мудир Иброҳим имони устоди худро дошт. Ӯро барои овардани арӯс барои Исҳоқ фиристоданд, ӯ аз Худо роҳнамоӣ ва аломати равшан пурсид ва Худоро барои ҷавоб ситоиш кард (Ҳастӣ 24). Ва Худо як қатор ҳодисаҳои мӯъҷизавии дигарро барои ба ҳам овардани Исҳоқ ва Ривқо ба вуҷуд овард. Ин достон низ пешгӯӣ аст: чунон ки Иброҳим хизматгори худро барои овардани арӯси Исҳоқ фиристод, ҳамин тавр Худо Рӯҳи Муқаддасро ба замин фиристод, то арӯси Масеҳ, Калисоро ҷамъ кунад, то ӯро ба назди Масеҳ ба хона барад. Исҳоқ қариб ба қадри падараш барои доштани писар – 20 сол – интизор шуд. Ӯ 40-сола буд, вақте ки бо Ривқо издивоҷ кард ва 60-сола буд, вақте ки дугоникҳояш таваллуд шуданд (Ҳастӣ 25:20, 26).
Дар хонаи Иброҳим ва Соро на ҳамеша ҳамоҳангӣ буд, аммо хонаи Исҳоқ боз ҳам бештар тақсимшуда менамуд. Пеш аз таваллудашон, дугоникҳо Эсов ва Яъқуб дар батни Ривқо мубориза мебурданд. Аз фишор, вай ба Худованд дуо кард, ва Ӯ ба ӯ гуфт: «Ду миллат дар батни ту ҳастанд ... ду қавм ... дар дохили ту; яке ... аз дигаре қавитар хоҳад буд, ва калонӣ ба хурдӣ хидмат хоҳад кард» (Ҳастӣ 25:23). Шахсиятҳои онҳо аз таваллуд муқаррар шуда буданд. Аввалӣ сурх ва мӯйдор баромад, ва аз ин рӯ Эсов номида шуд, ки маънои «сурх»-ро дорад. Дигарӣ пои бародарашро гирифта баромад, аз ин рӯ Яъқуб номида шуд, ки маънои «пои гиранда»-ро дорад ва ба фиреб ва манипуляция ишора мекунад. Яъқуб як бадкирдор шуд.
Пастравӣ
Тақсимоти асосӣ дар хона ин буд, ки «Исҳоқ, ки ба шикори ваҳшӣ майл дошт, Эсовро дӯст медошт, аммо Ривқо Яъқубро дӯст медошт», як хонашин (Ҳастӣ 25:28). Волидайн, ки дар байни фарзандони худ дӯстдориро бозӣ мекунанд, дар таҳкурсии хона як тарқиши калон эҷод мекунанд. Зоҳиран пешгӯии Худо ба Ривқо дар бораи хурдӣ ба калонӣ хидмат кардан ба як васваса табдил ёфт, ки вай онро ба Яъқуб гузаронд, ки барои «дуздидани» имтиёзҳои нахустзода аз бародари калониаш тавтиа кард. Бобои Иброҳим омӯхта буд, ки вақте шумо кӯшиш мекунед, ки ба Худо дар иҷрои ваъдаҳои Ӯ кӯмак кунед, мушкилот эҷод мекунед. Ҳар насл ба назар мерасид, ки дарсҳои худро бо роҳи душвор омӯхтан мехоҳад.
Дар як лаҳза, Исҳоқ хатогиҳои падарашро такрор кард. Дар замони қаҳтӣ ӯ ба Миср рафт ва дар он ҷо низ дар бораи занаш дурӯғ гуфт, то ҷони худро наҷот диҳад. Ҳамин тавр писар, мисли падар, худро аблаҳ кард. Дар ҳолати Иброҳим, дурӯғ нимҳақиқат буд, зеро Соро дар асл хоҳари нимсолаи ӯ буд (Ҳастӣ 20:11-13). Дар ҳолати Исҳоқ, Ривқо хоҳари ӯ набуд, аммо вай духтари амаки дуюми ӯ буд (Ҳастӣ 22:20-23). Хатогиҳои такрорӣ мураккабтар ва ҷиддитар мешаванд.
Нобиноии баъдии Исҳоқ ва интизории бармаҳали марг (Ҳастӣ 27:2-4) ба назар мерасад, ки заъфи рӯҳонӣ ва беимониро дар солҳои охири ҳаёташ нишон медиҳад, ки ӯро ба дуздии маккоронаи Яъқуб аз ҳуқуқи нахустзода осебпазир гузошт. Муносибати имонӣ ба Худо, ки ба Иброҳим монанд буд, эҳтимол ӯро аз фиреб ва ноумедии натиҷавӣ наҷот медод. Яке аз ноумедиҳо барои Исҳоқ ин буд, ки ӯ аксари наберагонашро аз Яъқуб аз даст дод. Маълум нест, ки Яъқуб кай ба хона баргашт, аммо ӯ ба назар мерасид, ки шитоб надорад, муддате дар Суккот, Шакем, Байт-Ил ва Эдер зиндагӣ мекард. Ҳикоя нишон медиҳад, ки ӯ тақрибан дар вақти марги падараш омад (Ҳастӣ 33:17-20; 35:6,21-22,27-29).
Мо чӣ омӯхта метавонем?
Исҳоқ писари ваъда буд, ки бо дахолати Худо таваллуд шудааст. Эҳтимол волидонаш ба ӯ дар бораи ҳолатҳои мӯъҷизавии таваллудаш нақл карданд, ки дасти Худоро дар он ва бартарии нақшаи Ӯ ва бовар кардан ба Ӯро таъкид карданд. Волидайн масъуланд, ки Худоро ба таври амиқ бишносанд ва фарзандони худро ба ин наздикӣ биёранд.
Ҳамчун писарбача, Исҳоқ зоҳиран имони падарашро дошт ва бо хоҳиши худ ба Худо ҳамчун қурбонӣ пешниҳод шуд. Аксар вақт волидайн имрӯз навзодони худро ба Худо мебахшанд. Чӣ қадар хуб аст, вақте ки фарзандон ба имони волидони худ пайравӣ мекунанд.
Исҳоқ аз ҳолатҳои Худо-роҳнамоӣ дар атрофи интихоби арӯсаш огоҳ буд. Калом мегӯяд, ки ӯ Ривқоро дӯст медошт (Ҳастӣ 24:67), аммо мутаассифона муносибати онҳо ба як реҷае табдил ёфт, ки дар он фарзандони онҳо тамаркузи асосӣ шуданд. Ин ба ҳама муносибатҳои оилавӣ зарар расонд.
Дар солҳои баъдӣ, имони Исҳоқ дар ҳаёташ қариб ба беаҳамиятӣ коҳиш ёфт. Он бо синну сол пажмурда шуд ва ӯ заиф ба охир расид – намунаи ғамангези он чизе, ки имрӯз ҳам ба бисёриҳо рӯй медиҳад. Аз ҳаёти Исҳоқ чизҳои зиёдеро омӯхта метавонем. Савол ин аст, ки оё мо ин корро мекунем?
