Ҳаворий Павлус Эфесдаги имонлиларга алоҳида меҳр билан қарарди. Учинчи миссионерлик сафари давомида меҳр билан хайрлашар экан, Павлус улар учун икки томонлама хавотирини айтди: «ёввойи бўрилар» черков ташқарисидан ҳужум қилиши ва «бузуқ нарсалар» ичкарида, ҳатто ўзларининг баъзилари томонидан ўргатилиши (Ҳаворийлар 20:29-30 NKJV). Бир неча йил ичида бу хавфлар аллақачон ривожлана бошлаган эди. Шунинг учун Павлус ўзининг «имондаги ҳақиқий ўғли» Тимутийга Эфесдаги насроний гувоҳлигини ҳимоя қиладиган аниқ, илоҳий илҳомланган кўрсатмалар билан ёзди.
Павлус Тимутийни олтита асосий хатога эътибор қаратишга ундади. Бу нуқталарни мактубда «баъзилар» сўзи билан аниқлаш мумкин, бу Эфесдаги имонлиларнинг турли гуруҳлари аллақачон бу хатоларни тарғиб қила бошлаганлигини кўрсатади.
«Баъзиларга бошқа таълимот ўргатмасликни буюринг»
Биринчи хато «бошқа таълимот» эди (1:3). Павлус бу нотўғри таълимотни эртаклар, шажаралар ва Эски Аҳд Қонунига нотўғри урғу бериш билан боғлайди. Қонун худосизларни фош қилиш учун берилган эди, аммо бу доктринал хато имонлиларни ўзларининг ҳақиқий насроний хусусиятларидан: пок юрак, яхши виждон ва самимий имондан оғишга олиб келарди (1:4-9). Булардан баъзилар оғишган ёки нишонни ўтказиб юборишган эди. Диний масъулиятлар бўйича қилиш керак бўлган ва қилмаслик керак бўлган ишлар рўйхатини тузиш ҳали ҳам инсон мойиллигидир. Аммо бу насронийлик эмас. Павлус бунинг исботи сифатида ўз ҳаётида Худонинг инояти ва раҳматини улуғлайди (1:12-17).
Агар биз ўз ишларимиз билан руҳий етуклигимизни исботлашга уринсак, юрагимиз ва виждонимиз ҳеч қачон насроний баракаларидан баҳраманд бўлмайди. Аслида, баъзи эфесликлар имон ва яхши виждон тушунчаларини рад этишгача боришган эди. Павлус уларнинг насроний юришини худди чўкиб кетган кемадек тасвирлаб, бу хатонинг қанчалик муҳим эканлигини кўрсатди (1:19). Агар биз доимо Қонуннинг бирор бир бузилиши ҳақида қайғурсак, яхши виждонга эга бўла олмаймиз; бундай шароитларда насроний ўсиш бўлмайди. Бу хатони тарғиб қилувчилар, эҳтимол, руҳий етукликни ривожлантиришни мақсад қилишган, аммо якуний натижа энг ёмон турдаги ўзини-ўзи мағлубиятга олиб келади.
«Баъзилар имондан воз кечадилар»
Бу бўлим сохта тақводорлик муаммосини тақдим этади. «Воз кечадилар» деб таржима қилинган сўз (4:1) ҳақиқий имонли бўлмаганликлари сабабли насронийликдан воз кечган, яъни муртадларни назарда тутади. Аммо насроний ҳақиқатини рад этишларига қарамай, улар бошқа имонлилар билан алоқада бўлишни давом эттирадилар, бу эса фақат муаммо туғдиради. Улар гўё никоҳдан ёки баъзи овқатлардан тийилиш одамни муқаддасроқ қиладигандек, аскетик турмуш тарзи Худога кўпроқ ёқади деб эълон қиладилар.
Аслида, Худо бизга бу нарсаларни Ўз ҳақиқати чегараларида баҳраманд бўлишимиз учун берган (4:3). Павлус Тимутийга Худонинг принципларини аниқ ўргатишни айтади. Бу хато бугунги кунда ҳам нобиблиявий тақиқлар таъкидланганда аниқланиши мумкин. Жавоб ҳақиқий тақводорликда топилади, бу абадий қадриятга эга ва ҳар қандай вазиятда фойдалидир (4:8).
«Баъзилар аллақачон четга чиқиб кетган»
Баъзи имонлиларнинг имондан четга чиқишини кўриш бошқаларнинг қалбига ҳақиқий қайғу олиб келади. Улар муртадлар каби имондан воз кечмаган бўлсалар-да, Масиҳ учун мутлақо ҳеч қандай тараққиётга эришмаяптилар ва аслида Шайтоннинг ишларини қўллаб-қувватламоқдалар, гарчи эҳтимол қасддан эмас (5:15).
Бу ҳолатда, баъзи бева аёллар (айниқса ёш аёллар) худопараст ҳаётдан воз кечиб, ўзларини назоратсиз шаҳвонийликка бераётган эдилар. «Улар Масиҳга қарши шаҳвоний бўла бошладилар» (5:11). Имоннинг уларнинг ҳаётидаги таъсири шунчалик бекор қилинган эдики, улар имонсизлар каби руҳий эмас эдилар. Бунга қарши чора сифатида, Павлус ёш бева аёлларни маҳаллий имонлилар жамоати томонидан молиявий қўллаб-қувватламасликни буюради, бу эса бекорчиликни кучайтиради. Аксинча, уларга тўғри яшашни, эҳтимол Раббида қайта турмуш қуришни ўргатиш керак, ва Масиҳнинг душманларига Унинг гувоҳлигига қарши гапиришга сабаб бермаслик керак (5:11-15).
Гарчи бу хато қилувчи бева аёллар ўз хатти-ҳаракатлари учун шахсий жавобгарликни ўз зиммаларига олган бўлсалар-да, яна бир нозик масала ҳам бор эди. Баъзи оилалар ўзларининг бева қариндошларининг эҳтиёжларини бутунлай эътиборсиз қолдираётган эдилар (5:16,3-8). Бу оилалар «имондан воз кечган» ва имонсизлардан ҳам ёмонроқ эдилар. Шуни англаш фойдалики, ҳам интизомсизлар, ҳам ўзига бино қўйганлар хато қилганлар. Биринчи гуруҳнинг гуноҳларини аниқлаш осон бўлиши мумкин, аммо бошқалар жуда руҳий кўриниши мумкин. Аммо иккала гуруҳ ҳам бошқаларга ва Худо олдида яхши гувоҳлик кўрсатмаяпти.
«Баъзи одамларнинг гуноҳлари»
Тимутий кейинчалик Худо халқи орасида етакчилик лавозимларида садоқатсиз бўлиши мумкин бўлганлар ҳақида эҳтиёт бўлишга огоҳлантирилиши керак эди. «Баъзи одамларнинг гуноҳлари аниқ кўринади ... аммо баъзи одамларнинг гуноҳлари кейинроқ пайдо бўлади» (5:24). Албатта, Тимутий очиқ гуноҳда яшаётган имонлиларни маъқулламас эди; аммо бошқа гуноҳлар сирлироқ эди, шунинг учун аянчли натижалар фақат вақт ўтиши билан кўринарди. Шунинг учун, Павлус «ҳеч кимга шошилинч қўл қўйманг», чунки бу Тимутийни уларнинг гуноҳларига шерик бўлиш ҳолатига солиши мумкин эди (5:22). Бу, айниқса, оқсоқол лавозимида Раббига хизмат қилаётган киши учун зарарли бўларди; аммо бу принцип худопараст донолик ва фаҳм-фаросатга ҳам кенгроқ қўлланилади. Бу оят бошқа насронийларни ноўрин муддатларга узоқ тутишимиз керак дегани эмас, балки бошқа имонлилар билан жуда тез боғланишдан сақланиш оқилонадир.
«Баъзилар имондан оғишган»
Учинчи гуруҳ одамлар орасида ҳам муаммолар пайдо бўлган эди. Имонли хизматкорларга, агар уларнинг насроний хўжайинлари бўлса, иш жойида уларни ҳурмат қилишлари шарт эмас деб ўргатилаётган эди (6:2-3). Пулга бўлган муҳаббат ҳам шу контекстда кўриб чиқилади, шунинг учун бу хизматкорлар ва бошқалар молиявий фойдани ўзларининг асосий мақсади қилишга ундалаётган бўлишлари эҳтимол. Очкўзлик туфайли баъзилар пулнинг жозибаси ва у билан бирга келиши мумкин бўлган обрў-эътибор туфайли «имондан оғишган» эдилар (6:10). Бу табиий муносабатлар бизни қандай қилиб тўлиқ руҳий муваффақиятсизликка олиб келишининг яна бир мисолидир.
«Баъзилар имонга нисбатан адашган»
Ниҳоят, Павлус ўз мактубини Тимутийга ҳақиқатни сақлаш ва «сохта деб аталган билим» низоларидан сақланиш учун шошилинч илтимос билан якунлайди (6:21). Баъзи таржималарда бу оятда «фан» сўзи ишлатилади, аммо бу чалғитувчидир. «Фан» сўзи англатадиган тадқиқот ва сўров жараёни нисбатан замонавий тушунчадир. Замонавий фан насроний ҳақиқатини камситиш воситаси сифатида суиистеъмол қилиниши мумкинлиги рост, аммо Павлуснинг мақсади бу эмас. Аксинча, у насронийлар орасида қарама-қаршилик, низо ва элитаризм муҳитини яратган сохта билимни назарда тутади. Қимматсиз муҳокамалар билан банд бўлиб, баъзилар аслида имондан адашиб, нишонни ўтказиб юборишган эди (6:22). Худди шундай, биз ҳам Муқаддас Китобда кўриб чиқилмаган муҳокама мавзуларига кириб кетмасликка эътибор беришимиз керак. Булар келишмовчиликни келтириб чиқарадиган, ҳамкорликни эмас, балки аҳмоқона баҳсларга айланади (2 Тимутий 2:23).
Умумий кўриниш
Бу олтита муаммо ҳақида муҳим умумлаштириш мумкин. Ҳар бирида имондан оғиш ва нотўғри таъсирлар томонидан чалғиш умумий мавзуси бор. Қўй учун подадан оғиш фақат битта кичик қадам билан бошланади, кейин яна битта. Масиҳдан оғишган имонли ҳам одатда аста-секин шундай қилади. Биринчи навбатда имонли бўлмаган муртадлардан ташқари, оғиш кўпинча аста-секин, эҳтимол бошқалар томонидан сезилмасдан, токи у аниқ ёвузликка тўлиқ ривожланмагунча содир бўлади.
Бунда иккита дарс бор. Биринчидан, Худо томонидан берилган, муқаддас виждонимиз шахсий ҳаётимизда ишлар нотўғри кета бошлаганда Муқаддас Руҳнинг айбловига нисбатан нозик, фаол ва сезгир бўлиши керак. Павлус виждонимизни яхши ва пок сақлаш ҳақида ёзган (1:5; 3:9), бошқалар эса виждонларини шунчалик куйдириб юборишганки, энди ёвузликка ҳеч қандай жавоб йўқ (4:2). Биз гуноҳга нисбатан ўта сезгир бўлишимиз керак, токи оёқларимиз тор йўлда сақлансин.
Иккинчидан, биз бошқаларга ғамхўрлик қилишда ҳушёр бўлишимиз керак. Бошқа насронийларнинг Рабби билан муносабатларидан узоқлаша бошлаган белгиларини ўтказиб юбориш осон бўлиши мумкин. Кейин, одатлар тўлиқ ривожланганда, улар билан курашиш анча қийин бўлади. Кузатувчан имондошлар Рабби томонидан бошқаларни тўғри йўлда сақлашга ёрдам бериш учун ишлатилади. Биз Павлус Тимутийдан сўраганидек, бу хатоларни аниқлашга ва кейин тузатишга тайёр бўлишимиз керак.
Тимутий бу муаммолар ҳақида нима қилиши керак эди? Бу мактубда яна бир асосий ибора, «бу нарсалар», пайдо бўлади, бу Тимутий ўргатиши керак бўлган ҳақиқатларни кўрсатади. У имонлиларга кўрсатма берар, буюрар ва ўргатар эди (4:6,11). У бева аёлларга алоҳида насиҳат қилар эди (5:7). Ва у Павлусдан олган «бу нарсалар» ҳақида шахсан мушоҳада қилар, уларни аниқ қўллашни таъминлар эди (4:15; 5:21).
Бугунги кунда насронийлар сифатида бизнинг ҳам ўзимизнинг «бу нарсалар» тўпламимиз бор. Бизда Масиҳнинг сўзлари ва ҳаворийларнинг таълимоти Муқаддас Китобда ёзилган ва биз Тимутий қилганидек, ўзимизни уларга тўлиқ бағишлашимиз керак. Худонинг Каломига эга бўлиш ва у томонидан бошқарилиш Худо халқига қарши пайдо бўлиши мумкин бўлган ҳар қандай ҳужумлардан катта ҳимоядир.
Тимутий учун бу мактубнинг 2 ва 3-боблари эфесликларга ёрдам берадиган ижобий таълимотни ўз ичига олади. 2-боб ибодатнинг асосий хусусияти ва табиатини таъкидлайди. Эркаклар бунда, айниқса, жамоатчиликда етакчилик қиладилар, аёллар эса Худони улуғлайдиган камтар ва итоаткор хусусиятни намоён этадилар. 3-боб назоратчилар ва дьяконлар лавозимлари учун аниқ кўрсатмалар беради. Уларнинг шахсий ҳаётлари энг юқори стандартларни акс эттириши керак эди; уларнинг оилавий ҳаётлари Худога нисбатан ҳурматли бўлиши керак эди. Ўз ҳаётларида ҳеч қандай чалғитувчи нарсалар ёки оилаларида муаммолар бўлмаганида, бу насронийлар бошқаларнинг жонларига ёрдам бера олардилар (Ибронийларга 13:7,13). Ҳар биримиз ҳам бу хусусиятни индивидуал равишда намоён этишимиз, амалий адолатда яшашимиз ва бошқаларни руҳий ўсишда рағбатлантиришимиз керак.
Павлуснинг «бу нарсалар» иборасини энг муҳим ишлатиши бу икки бобнинг охирида келади. У Тимутийга ёрдам бериш учун келишни ният қилган эди; аммо агар у кечикса, «бу нарсаларни сизга ёзаман ... токи Худонинг уйида, яъни Тирик Худонинг Черковида ўзингизни қандай тутишингиз кераклигини билишингиз учун» (3:14-15).
Биз Худонинг уйи ҳақида аниқ бўлишимиз керак. Бу насронийлар йиғилиши мумкин бўлган бинога эмас, балки насронийларнинг ўзига тегишли. Павлуснинг Эфесликларга мактуби буни янада аниқроқ қилади:
Сизлар Руҳда Худонинг маскани бўлиш учун биргаликда қурилмоқдасиз (Эфесликларга 2:22).
Павлуснинг мактублари ёзилганидан бери Худо Ўз уйини авлодлар давомида қурмоқда. Шунинг учун Павлуснинг Тимутийга насиҳатлари биз учун ҳамдир. Улар ҳафтанинг муайян вақтига, имонлилар муайян жойда йиғилганда чекланмайди. Аксинча, бу сўзлар бизга қаерда бўлсак ҳам Худони улуғлайдиган тарзда ҳаракат қилишга ёрдам беради, чунки биз доимо Худо уйининг бир қисмини ташкил қиламиз.
- Кўпгина Библия олимлари Павлус Римдаги икки йиллик биринчи қамоқдан сўнг (Ҳаворийлар 28:16,30) озод этилган ва яна саёҳат қила олган деб ҳисоблашади. 1 Тимутий 1:3 га асосланиб, Павлус Эфесни қисқа вақтга қайта кўра олган кўринади. У ерда бўлганида хавотирлари туфайли, у Тимутийдан ўзи билан Македонияга саёҳат қилмасдан қолишни сўраган.
