Истилоҳи «ҷаҳонбинӣ» ба ҳар як идеология, фалсафа, теология ё назаре ишора мекунад, ки чаҳорчӯбаи зеҳниро барои тафсири ҳаёт, аз ҷумла хосиятҳои метафизикӣ (ғайритабиӣ/назариявӣ), ки бо мавҷудият алоқаманданд, таъмин мекунад. Азбаски дар ин мавзӯъ ҷилдҳо навишта шудаанд, ин мақола ба таври мухтасар дар бораи якпорчагии фалсафии ҳар як ҷаҳонбинии асосӣ шарҳ медиҳад.
Ҳафт ҷаҳонбинии асосӣ
Ҳафт ҷаҳонбинии асосӣ чунинанд:
Атеизм: Худо нест (вақт + тасодуфҳои тасодуфӣ = воқеият).
- Политеизм: Худоёни зиёд (амалҳои тасодуфӣ, назорати маҳдуд).
- Пантеизм: Худо коинот аст = Ягонаи бешахс.
- Панентеизм: Худо коинот аст (ҷисми Ӯ), аммо Ӯ инчунин мавҷудияти рӯҳонӣ берун аз табиат (ҷон) дорад.
- Худои маҳдуд: Худо дар некӣ ва қудрат маҳдуд аст; Ӯ наметавонад ба корҳои нодурусти инсон муқобилат кунад.
- Деизм: Як Худо дар аввал ҳама чизро офарид, аммо Ӯ ҳоло назорат намекунад – қонунҳои ибтидоӣ ба сӯи анҷоми нақшавӣ кор мекунанд.
- Теизм: Як Худои шахсии ҳама тавоно, ки ҳама чизро офарид, ҳама чизро назорат мекунад ва аз ҳама чиз фарқ мекунад.
- Ин ҳафт ҷаҳонбинӣ метавонанд ба ду гурӯҳи алоҳида тақсим шаванд. Ҷаҳонбинии атеистӣ эълон мекунад, ки ғайр аз табиат чизи дигаре нест. Бо атеист агностик зич алоқаманд аст, ки аз надонистани он ки оё берун аз табиат чизе ҳаст, қаноатманд аст. Ҳарду мутмаинанд, ки барои фаҳмидани ҳаёт чизи беш аз табиат лозим нест.
Шаш ҷаҳонбинии асосии боқимонда – теизм, деизм, пантеизм, политеизм, худои маҳдуд ва панентеизм – ҳама бовар доранд, ки барои офаридани табиат сабаби ибтидоӣ ва шахсӣ вуҷуд дошт ва таъсири доимӣ, ё ҳадди аққал қонуни пешакӣ муайяншуда, барои нигоҳ доштани он.
Арзёбии мантиқии ҷаҳонбинӣ
Дар мавриди эътибори ҷаҳонбинӣ ҳадди аққал ду хулосаи ногузир вуҷуд дорад: Аввалан, азбаски ҳар як ҷаҳонбинӣ бо ҳамаи дигарон мухолиф аст, танҳо яке метавонад дуруст бошад. Дуюм, барои дуруст будани ҷаҳонбинӣ он бояд дар принсип ба таври мантиқӣ мувофиқ бошад. Вақте ки ба таври интиқодӣ арзёбӣ мешавад, танҳо теизм дар принсип ғайримухолиф нишон дода мешавад.
Атеизм, масалан, наметавонад сабаби аввал ё оғозро муайян кунад ва аз ин рӯ бо принсипи асосии худ мухолиф аст: ки ҳамаи эътиқодҳо бояд бо далелҳои мушоҳидавӣ дастгирӣ шаванд ва онҳое, ки наметавонанд, бояд рад карда шаванд. Аз нуқтаи назари оқилона, танҳо як мавҷуди ҳамадон, тағйирнопазир, абадӣ метавонад ба таври қатъӣ эълон кунад, ки Худо нест, аммо оё чунин мавҷуд дар асл Худо нахоҳад буд? Дар ҳар сурат, атеизм як иддаои ғайримантиқӣ аст.
Ҷаҳонбинии политеизм, пантеизм, панентеизм ва худои маҳдуд мавҷудияти ғайритабииро муайян мекунанд, ки маҳдуд ё оғозшуда ё тағйирёбанда аст. Мавҷуде, ки ба қонунҳои табиӣ, аз қабили сабаб ва натиҷа, тобеъ аст, мавҷуди вобаста аст, ки мавҷудияти он аз чизе, ки қаблан вуҷуд дошт, бармеояд. Аз ин рӯ, мавҷудоти вобаста наметавонанд мавҷудияти худро шарҳ диҳанд; мавҷуди зарурии олӣ бояд вуҷуд дошта бошад. Масалан, инсонҳо мавҷудоти вобаста ҳастанд. Мо вуҷуд дорем, зеро волидони мо вуҷуд доштанд; Одам ва Ҳавво вуҷуд доштанд, зеро Худо онҳоро офарид. Тавассути наслгирӣ (қонуни табиии наслгирӣ) инсон танҳо ба насли оянда блокҳои сохтмонии ҳаётро, ки қаблан вуҷуд доштанд, мегузаронад. Худо(ҳо)-и тағйирёбанда ё маҳдуди ин ҷаҳонбинӣ моҳияти вобаста доранд, ки барои мавҷудияти онҳо мавҷуди қаблан мавҷудбударо талаб мекунад.
Деизм дар принсип бо гуфтани он ки Худои худмавҷуд, тағйирнопазир, бемаҳдуд ҳама чизро офарид, аммо пас наметавонад барои тағир додани он чизе, ки Ӯ дар аввал офарид, дахолат кунад, худро мухолиф мекунад. Албатта, ҳар гуна тағироти илоҳии минбаъдаи табиат дар муқоиса бо мӯъҷизаи ибтидоии офариниш як кори пасттар хоҳад буд. Аз нуқтаи назари фалсафӣ, теизм ягона ҷаҳонбиниест, ки худро мухолиф намекунад; як Худои ҳамадон, ҳама тавоно, абадӣ, тағйирнопазир ҳама чизро офарид ва ҳама чизро назорат мекунад.
Системаҳои эътиқодӣ, ки ба ҷаҳонбинӣ алоқаманданд
Системаҳои эътиқодӣ, ки ба ҷаҳонбинии ғайритабиӣ алоқаманданд, сершуморанд. Пас, кадоме аз онҳо, агар бошад, ба ҳақиқати илоҳӣ асос ёфтаанд ва кадоме танҳо ба як намоиши динӣ асос ёфтаанд? Мисли ҷаҳонбинӣ, ҳадди аққал ду хулоса дар бораи системаҳои эътиқодӣ равшананд: Аввалан, танҳо яке аз ин системаҳои эътиқодӣ метавонад ҳақиқатро муаррифӣ кунад, зеро принсипҳои ҳар як система бо дигарон мувофиқ нестанд. Дуюм, барои дуруст будани системаи эътиқодӣ (масалан, як дини муайян), асоси он система – ба монанди «ваҳйи илоҳӣ» одатан дар шакли «китоби муқаддас» – бояд пайваста дақиқ бошад. Чаро? Зеро ҳақиқати мутлақ наметавонад номувофиқ бошад.
Пас, кадом системаи эътиқодӣ метавонад бо ҳақиқати бунёдӣ, ки ҳам дар мундариҷа мувофиқ аст ва ҳам бо кашфиёти илмӣ мувофиқ аст, фахр кунад? Аслият, якрангӣ ва мундариҷаи пайғамбарии Китоби Муқаддас беназирии бузурги онро ҳамчун Каломи Худо ба инсон исбот мекунад. Дигар «китобҳои муқаддас», ки аз ҷониби динҳои гуногуни ҷаҳон пешниҳод шудаанд, ин сифатҳои ҳақиқатро надоранд. Масалан, Қуръон дар бораи он ки оё онҳое, ки бутҳоро мепарастанд, бахшида мешаванд ё не, бо худаш мухолиф аст ва панҷ достони гуногун ва мухолифро дар бораи чӣ гуна офарида шудани инсон пешниҳод мекунад. Ҳазорон бозёфтҳои археологӣ дурустии таърихии Китоби Муқаддасро тасдиқ кардаанд. Ин дар муқоисаи шадид бо Китоби Мормон аст, ки ҳеҷ далели археологӣ барои тасдиқи мавҷудияти ягон шаҳр ё ҷойҳои он надорад. Китоби Муқаддас ҳеҷ иддаоеро дар бар намегирад, ки ба он чизе, ки ҳоло дар табиат мушоҳида мешавад, мухолиф бошад. Аммо, масалан, Ведаҳои ҳиндуӣ мегӯянд, ки замин дар пушти чаҳор фил нигоҳ дошта мешавад. Аз ин рӯ, ягона ҷавоб ба саволи дар боло овардашуда як системаи эътиқодӣ аст, ки ба таълимоти Китоби Муқаддас дақиқ риоя мекунад. Ин калисопарастӣ ва диндорӣ дар ниқоби масеҳиро аз байн мебарад; масеҳияти библиявӣ набояд бо ин шаклҳои инсонишуда омехта карда шавад.
Ҷаҳонбинии масеҳӣ
Ҳеҷ як мазҳаб, секта ё ҳаракате, ки Навиштаҳоро системавӣ мекунад, наметавонад иддао кунад, ки комилан дуруст аст. Ҳақиқати Китоби Муқаддас дар тамоми Китоби Муқаддас аст ва инсон, ҳатто вақте ки ӯ беҳтарин кӯшиш мекунад, аз риояи аҳкоми Навиштаҳо кӯтоҳ меояд. Бо ин гуфтаҳо, фаҳмида мешавад, ки як ҳақиқати марказӣ дар бораи наҷот тавассути Худованд Исои Масеҳ вуҷуд дорад, ки тамоми Китоби Муқаддасро фаро мегирад. Вақте ки шахс ба ин ваҳй таслим мешавад, ӯ ба муносибат бо Худо дохил мешавад. Ҳамин тариқ, масеҳияти библиявӣ як муассисаи заминӣ, ё як созмони аз ҷониби инсон таҳияшуда, ё маҷмӯи таълимоти системавӣ нест, балки он имконияти таҷрибаи иттиҳоди рӯҳонӣ бо Исои Масеҳ аст; ин мавзӯи марказии Навиштаҳост. Ягонагӣ бо Масеҳ ҳаёти абадиро таъмин мекунад ва ба имондор имконият медиҳад, ки аз ҳаёти пурмазмун ва писандидаи Худо баҳра барад (Луқо 9:23-26). Ин ҳақиқатҳо барои ҷаҳонбинии масеҳӣ асосӣ мебошанд. Ҳақиқати библиявӣ ва ҷаҳонбинии масеҳӣ наметавонанд ҷудо карда шаванд, зеро бо аввалӣ, инсон метавонад ҳаётро тафсир кунад ва фаҳмад, ки чаро ҳаёт вуҷуд дорад, ва бо дуюмӣ ӯ метавонад ба таври ғайритабиӣ зиндагӣ кунад, то Худоро писанд кунад.
Фарқи асосии байни масеҳияти библиявӣ ва ҳамаи динҳои ҷаҳон дар он аст, ки он зарурати ҳаётии наҷот ёфтан аз марги рӯҳониро тавассути танҳо ба Наҷотдиҳанда бовар кардан таълим медиҳад; дар ҳоле ки динҳои ҷаҳон системаи корҳоро барои ба даст овардани наҷот ё ба даст овардани ҳаёти беҳтари пас аз марг пешниҳод мекунанд. Дин ба инсон дастури «худат кун» ва китоби корӣ медиҳад, ки тавассути он ӯ метавонад худро бо анҷом додани машқҳои динӣ/рӯйхатҳо ба ҳайрат орад, ки чӣ қадар хуб кор мекунад. Аммо масеҳияти библиявӣ дин нест, балки муносибат бо Исои Масеҳ аст. Бе Масеҳ, бахшиши гуноҳҳо, ҳаёт ва умед нест. «Исо гуфт ... «Ман роҳ, ҳақиқат ва ҳаёт ҳастам. Ҳеҷ кас ба Падар намеояд, магар ба воситаи Ман»» (Юҳанно 14:6). Ин паёми асосии Китоби Муқаддас аст ва он манифести масеҳиро на танҳо барои тафсири ҳаёти муваққатӣ дар замин, балки барои лаззат бурдан аз ҳаёти абадӣ бо Масеҳ дар осмон ташкил медиҳад!
