ҚИСМИ 2
Моҳи гузашта, вақте ки мо ба ин савол ҷавоб меҷустем, мо ду намуди ҳақиқатро дида баромадем, юнонӣ гнозис ва ибрӣ эмет. Сипас мо дида баромадем, ки кадом намуд ба Китоби Муқаддас дахл дорад. Ин моҳ мо ҳафт эътирозро ба мавқеъе, ки ҳарду бояд татбиқ шаванд, баррасӣ хоҳем кард.
Ҳафт эътироз
1. Он ба таърих ва илм ҳуқуқи вето бар Инҷил медиҳад.
Агар шумо ин мавқеъро қабул кунед, шумо ба кофирон баҳона медиҳед, ки дар паси баҳсҳо дар бораи таърих, биология ва ғайра пинҳон шаванд, ба ҷои он ки онҳоро бо ҳокимияти Худо бар ҳаёти онҳо ҳамчун масъалаи воқеӣ рӯ ба рӯ кунед. Шумо розӣ ҳастед, ки шумо ҳақ надоред, ки даъвоҳои Худоро бар онҳо баён кунед, то даме ки онҳо метавонанд як “далел”-и ба истилоҳро ба шумо партоянд, ҳарчанд ночиз бошад. Ва бо назардошти он ки таърих асосан номаълум аст ва илм ҳамеша худро таҷдид мекунад, ин маънои иҷозати ба таъхир андохтани муқовимат бо Худоро то абад дорад.
2. Он хонандаро бар Навиштаҳо соҳибихтиёр мегардонад.
Он ба хонанда имкон медиҳад, ки Навиштаҳоро талаб кунад, ки ба саволҳои ӯ ҷавоб диҳад, на ин ки ӯро талаб кунад, ки ба ҷавобҳои Навиштаҳо гӯш диҳад. Тасаввур кунед, ки як афсар ба сарбоз фармон медиҳад, ки дар ҳолати омодагӣ истад, аммо сарбоз мепурсад: «Шумо маро дар назар доред, ҷаноб? Ҳозир, ҷаноб? Ҳамин ҷо, ё ду қадам пеш, ҷаноб? ...» ва ғайра соатҳо. Бе он ки воқеан аз итоат сарпечӣ кунад ва бо эҳтиром сухан гӯяд, ин сарбоз ба ҳар ҳол дар беитоатӣ ва беитоатӣ гунаҳкор аст. Бо талаб кардани афсар, ки ба саволҳои ӯ пеш аз иҷрои фармон ҷавоб диҳад, ӯ исрор мекунад, ки афсар бояд ба дархостҳои ӯ пеш аз он ки ӯро талаб кунад, ки ба фармони афсар итоат кунад. Ӯ ба таври ғайримустақим бар афсар ҳокимиятро тасдиқ мекунад, на ин ки ҳокимияти афсарро бар худ эътироф кунад.
Ман мебинам, ки масеҳиён ба кофирон иҷозат медиҳанд, ки ин бозиро ҳамеша бо онҳо бозӣ кунанд. Вақте ки онҳо мегӯянд, ки Худо Офаридгор аст, онҳо ба баҳс дар бораи эволютсия ва офариниш дучор мешаванд. Бо ин кор, онҳо ба афсари бесутун монанд мешаванд.
Ин қадар зуд-зуд рух медиҳад, ки ман қариб худро аз фарёд задан боздошта наметавонам: «Ба моҳиҳои сурх аҳамият надиҳед. Танҳо бигӯед, ки Худо ҳамчун Офаридгор бар шумо ҳамчун махлуқ истодааст. Мақсади Ҳастӣ 1-2 на ин аст, ки ба шумо таърих ё биологияро нақл кунад; он ин аст, ки ба шумо бигӯяд, ки чӣ тавр ҳоло бо Худо муносибат кунед. Аввал ин хулосаро қабул кунед. Чӣ тавр офариниш ба вуқӯъ пайваст, метавонад баъдтар муҳокима карда шавад; биёед аввал муносибатро дуруст кунем.»
3. Он ба одамон имкон медиҳад, ки дар паси баҳонаи «маълумоти нокифоя» пинҳон шаванд.
Агар мо ба кофирон иҷозат диҳем, ки аз масъалаи калидии имон то даме ки ба ҳама саволҳои онҳо ҷавоб дода шавад, канорагирӣ кунанд, онҳо ҳамеша савол хоҳанд дод. Мо ба онҳо қарздорем, ки онҳоро бо воқеият рӯ ба рӯ кунем. Дар ҳаёти воқеӣ, одамон бо дониши нопурра қарорҳои гуногун қабул мекунанд. Онҳо хӯрок мехӯранд, бе он ки дониши комил дар бораи ҳар як компонент дошта бошанд; онҳо саҳмияҳоро бе дониши комил дар бораи он ки арзиши онҳо дар даҳ сол чӣ гуна хоҳад буд, мехаранд; онҳо чиптаҳоро ба бозии футболи ҳафтаи оянда мехаранд, бе он ки мутмаин бошанд, ки онҳо зинда хоҳанд буд, то онро тамошо кунанд. Ҳаёт ҳама дар бораи қабули қарорҳо дар асоси маълумоти мавҷуда аст – ҳатто ҳаёти ҷовидонӣ. Ба шумо маълумоти комил лозим нест, танҳо ба қадри кофӣ барои интихоби оқилона.
4. Он талаб мекунад, ки Навиштаҳо ба тасаввуроти пешакии кофир мувофиқат кунанд, на ин ки хонандаро маҷбур кунад, ки нуқтаи назари Навиштаҳоро қабул кунад.
Шояд равшантарин тасаввуроти пешакӣ талаби он аст, ки Навиштаҳо аз ҷиҳати таърихӣ дақиқ бошанд. Аммо «аз ҷиҳати таърихӣ дақиқ» барои насли мо маънои «реализми видеоӣ»-ро дорад – талаби он, ки ҳикоя маҳз ҳамон тавре бошад, ки як мушоҳидагари ноаён онро медид. Ин таърифи хеле муосир аз «усули илмӣ» ба зери шуури мо ворид шудааст. Он маънои онро дорад, ки он чизе, ки дида намешавад, вуҷуд надорад ва тахмин мекунад, ки мо метавонем ҳама чизро дар бораи ҷаҳон дарк кунем.
Наслҳои қаблӣ ин қадар тангназар набуданд; онҳо қабул карданд, ки баъзе чизҳо аз фаҳмиш берунанд ва баъзе қувваҳое ҳастанд, ки мо онҳоро дарк карда наметавонем. Масалан, як шахси муосир, ки Лаъзорро аз мурдагон эҳёшуда мебинад, ҳайрон мешуд. Дар натиҷа, ӯ метавонист тамоми қувваи худро истифода барад, ҳама чизро таҳқиқ ва санҷад, то бифаҳмад, ки чӣ тавр ин ҳодиса рух додааст. Агар ӯ ҳеҷ гоҳ усулро кашф намекард, ӯ ба ҳар ҳол бовар мекард, ки ҷавоби комилан мантиқӣ вуҷуд дорад, ки ӯ ҳанӯз кашф накардааст. Аммо як мушоҳидагари қадимӣ онро фавран ҳамчун он чизе ки буд, эътироф мекард; истифодаи қудрат хеле бештар аз қобилияти муқаррарии инсон.
Нагузоред, ки касе ба шумо бигӯяд, ки қадимиён ба мӯъҷизаҳо бовар доштанд, зеро онҳо қонунҳои табиатро намефаҳмиданд. Онҳо комилан хуб мефаҳмиданд, ки касе, ки се рӯз мурда буд, аз ҳар гуна умеди барқароршавӣ берун буд. Агар онҳо ба ин бовар намекарданд, онҳо онро ҳамчун мӯъҷиза эътироф намекарданд! Баръакс, мо муосирон ҳастем, ки ба мӯъҷизаҳо бовар намекунем, зеро мо аз ҳад зиёд мағрур ҳастем, ки эътироф кунем, ки дар ин ҷо бештар аз қонунҳои табиат амал мекунад.
5. Он исрори илмиро қабул мекунад, ки чизҳо аз рӯи раванд, на мақсад шарҳ дода шаванд.
Ақли имрӯза, бахусус ақли илмӣ, телеологияро (омӯзиши далелҳои тарҳрезӣ дар табиат) нафрат дорад. Он ҷаҳонро аз рӯи сабаби пешина, ки баъдтар таъсирро муайян мекунад, мебинад, на аз рӯи мақсади ниҳоӣ, ки усулҳои тобеъро истифода мебарад. Бозгашт ба Лаъзор, мушоҳидагари имрӯза метавонист тамоми умри худро барои фаҳмидани «чӣ тавр ин кор анҷом дода шуд» ҷустуҷӯ кунад. Аммо ӯ ҳеҷ гоҳ ҳатто орзу намекард, ки «Чаро ин кор анҷом дода шуд?» Мушоҳидагари қадимӣ фавран мефаҳмид; ин намоиши қудрат буд, то нишон диҳад, ки Исо воқеан касе буд, ки ҳатто бар марг ҳокимият дошт. Аммо барои ақли муосир, механика ҳама чиз аст. Мақсад ва маъно ҳатто ба назар гирифта намешаванд:
Дида, бинанд ва дарк накунанд, ва шунида, бишнаванд ва нафаҳманд (Марқӯс 4:12).
6. Он худ ғайриилмӣ аст, зеро он тахмин мекунад, ки хонандаи имрӯза равиши адабии «дуруст» дорад ва талаб мекунад, ки ҳуҷҷатҳои қадимӣ ба анъанаҳои адабии муосир итоат кунанд.
Ба шумо лозим нест, ки бисёр хонед, то бидонед, ки на ҳама чизе, ки навишта шудааст, дар шакли гузориши таҳлилгари бетараф аст. Дар Суруди миллии Австралияи мо мо дар бораи «хоки тиллоӣ» месароем. Мо медонем, ки ин на танҳо нодуруст аст, балки чунин замин зироатҳои солимро дастгирӣ намекунад. Вақте ки ман шеър мехонам, вақте ки мехонам, ки «моҳ як галеони арвоҳ буд», ман бас намекунам, зеро медонам, ки моҳ дар осмон хеле пеш аз таҳияи чунин технологияи баҳрӣ буд.
Вақте ки ман масали Писари гумроҳро мехонам, далели он ки он ҳеҷ гоҳ рух надодааст, онро камтар ҳақиқӣ намекунад. Эмет ба дақиқии айнан вобаста нест, балки ба он ки мисол чӣ қадар дақиқ нишон медиҳад, ки Худо аз мо чӣ гуна зиндагӣ карданро мехоҳад. Талаби дақиқии айнан кӯшиши зиндагӣ кардан танҳо бо нон аст. Онҳое, ки инро бо гуфтани он ки Исо гуфт, ки ин масал аст, рад мекунанд, нуктаро комилан аз даст медиҳанд. Оё он камтар ҳақиқӣ аст, зеро сухангӯй эътироф кард, ки ин тавр набуд?
Бо қонеъ кардани талаби он, ки ривояти Китоби Муқаддас ба қоидаҳои навиштани таърихӣ ва илмии муосир итоат кунад, мо ба таври ғайримустақим розӣ ҳастем, ки танҳо як шакли адабӣ эътибор дорад. Оё қабул кардани он, ки нуқтаи назари мо чизи махсусе нест, балки мо бояд ҳуҷҷатҳои қадимиро мувофиқи амалия ва услубҳои замони худ хонем, «илмӣ»тар нест? Тахмин кардан, ки Мусо «илҳом гирифтааст», ки дар бораи офариниш маҳз бо ҳамон услуби як геологи таҳқиқотчии асри 21 нависад, танҳо нишон медиҳад, ки баъзе хонандагон чӣ қадар беилҳом буда метавонанд.
Касе, ки гӯш дорад, бигзор бишнавад, ки Рӯҳ ба калисоҳо (Ваҳй 3:6) тавассути номаҳо ба бародарони мо, ки пеш аз мо буданд, чӣ мегӯяд!
7. Таъкиди илмӣ ба «далел» моро аз таъкиди Китоби Муқаддас ба имон парешон мекунад.
Ё чунон ки ахлоқшиносон мегӯянд, «Шумо наметавонед аз як ишора ба як амр бирасед», ё аз «аст» ба «бояд». Биёед як сӯҳбатро бо ду шахси оқилона тасаввур кунем.
Яке ниҳоят ба дақиқии комили илмӣ ва таърихии Китоби Муқаддас боварӣ ҳосил мекунад ва мегӯяд: «Ин иттилоотӣ буд, аммо чӣ?» Вақте ки мо ба ӯ мегӯем, ки тавба кунад ва ба Исо имон оварад, ӯ мегӯяд: «Чаро?» Мо ӯро огоҳ мекунем, ки дар марг ӯ бо доварӣ рӯ ба рӯ хоҳад шуд, ва ӯ мегӯяд: «Чӣ?» Ӯ дар ҳақиқат ҳайрон шуда, мегӯяд: «Ҳама чизҳои дар Китоби Муқаддас дар гузашта рух додаанд. Шумо ба ман ҳеҷ далели таърихӣ ё илмӣ дар бораи он ки дар оянда чӣ рӯй хоҳад дод, надодаед. Азбаски оянда рух надодааст, аз ҷиҳати мантиқӣ ғайриимкон аст, ки шумо чунин далелҳоро пешниҳод кунед.» Ва ӯ дуруст мебуд. Пешгӯӣ далели таърихӣ нест, ва аз ҷиҳати илмӣ он танҳо пас аз рух додани ҳодисаи пешбинишуда муфид аст.
Дигаре дар бораи таърихияти Китоби Муқаддас комилан боварӣ надорад. Ӯ фикр мекунад, ки тамоми ин чиз афсона, фантастикаест, ки ҳақиқати амиқи ахлоқиро ошкор мекунад. Ӯ тавба мекунад ва ба Худое имон меоварад, ки аз ӯ талаб мекунад, ки ҳаёти муҳаббат ва фурӯтанӣ дошта бошад. Ӯ бовар дорад, ки Худо ба ӯ фазилат ва қувват медиҳад, то ин корро то дами маргаш анҷом диҳад. Он чизе ки пас аз марг рух медиҳад, ба ӯ таваҷҷӯҳ надорад; ба ҳар ҳол, ӯ мурда хоҳад буд! Аммо ӯ барои зиндагии содиқона, зиндагии эмет
Кадоме аз ин ду шахс ба Худо наздиктар аст: марде, ки ба «ҳақиқати» илмӣ ва таърихии Китоби Муқаддас комилан боварӣ дорад, аммо имон надорад; ё марде, ки ба таърих бовар надорад, аммо танҳо медонад, ки ӯ барои зиндагии имон, муҳаббат ва фурӯтанӣ даъват шудааст ва худро бо қуввати Худо барои ин кор месупорад?
Ман дарк мекунам, ки гузоштани савол бо чунин ибораҳои равшан хеле ғайривоқеӣ аст; аммо он фарқи байни роҳи дониш ва роҳи имон, юнонӣ гнозис ва ибрӣ эметро нишон медиҳад. Ҳар дафъае, ки мо талаб мекунем (ё иҷозат медиҳем), ки қабули ривояти Китоби Муқаддас аз ҷиҳати мантиқӣ пеш аз имон аст, мо гнозисро муҳимтар аз эмет
Пас чӣ?
Вақте ки мо мегӯем, ки Китоби Муқаддас «ҳақиқӣ» аст, ин чӣ маъно дорад? Ин маънои онро надорад, ки Китоби Муқаддас танҳо маҷмӯи изҳороти дақиқи таърихӣ ва илмӣ аст, ки барои қонеъ кардани кунҷковии мо пешбинӣ шудааст. Китоби Муқаддас ба таври хеле муҳимтар ҳақиқӣ аст; он роҳнамои бехатар, боэътимод ва одилона дар бораи чӣ гуна зиндагӣ кардан аст эмет – зиндагии имон, муҳаббат, ростқавлӣ ва худотарсӣ. Он ба ҳар савол ҷавоб намедиҳад, аммо ба ҳар саволе, ки мо бояд пурсем, ҷавоб медиҳад. Талаби он, ки ба саволҳои интихоби мо ҷавоб диҳад, талаби он аст, ки Худо ба мо ҷавобгар бошад. Ин ҳокимияти Худоро бар мо маҳдуд мекунад, ва ин танҳо як қадам аз исён дур аст.
Ҷиддитар ин аст, ки ба матн ҷавоберо хонем, ки нависандагон (ҳам инсонӣ ва ҳам илоҳӣ) қасди додан надоштанд. Ин гуфтан аст: «Худованд чунин мегӯяд», вақте ки Худованд чунин чизе нагуфтааст. Ин номи Худовандро беҳуда гирифтан аст. Ин «ҷавобҳои» дурӯғинро беҳтар аст бо пурсидан эътироф кард: «Оё ин ҷавоб танҳо гнозис аст, ё ин эмет аст? Оё он дар бораи раванд аст, ё мақсад? Оё он дар бораи далелҳо аст, ё маъно? Оё он дар бораи он чизе ки ман медонам, ё дар бораи он ки ман чӣ гуна зиндагӣ мекунам?»
Дар он ҷое ки байни одамони содиқ ихтилофи назари воқеӣ вуҷуд дорад, ин худ далели он аст, ки ҷавоб барои наҷот муҳим нест. Беҳтар аст, ки фурӯтан ва эҳтиёткор бошед, назари худро муваққатан нигоҳ доред ва назарҳои гуногунро бо меҳрубонӣ эътироф кунед, ҳама дар пайванди сулҳ.
