Ду таърифи ҳикмат
Ҳикмат, ки мавзӯи асосии китоби Масалҳо мебошад, ду таъриф дорад. Аввалан, он на танҳо дониши сар, балки фаҳмиши илоҳӣ аз некӣ ва бадӣ аст. Далели он ки ҳикмат дар Масалҳо ба бадӣ муқобил гузошта шудааст, нишон медиҳад, ки сифати ахлоқӣ ва рӯҳонӣ дар назар дошта шудааст. Дар аксари Аҳди Қадим, ҳикмат ба маҳорати оддӣ ё ҳукми дуруст ишора мекунад. Масалҳо сифати ахлоқиро илова мекунанд, ки танҳо он ақлро арзишманд мегардонад.
Дар Масалҳо Сулаймон калимаҳоеро чун «ҳикмат», «дониш» ва «фаҳмиш»-ро ба таври мубодила истифода мебарад, то қалби шахсеро, ки Худоро дар ҳақиқат мешиносад, тасвир кунад. Калимаи «нодон» (ки 18 маротиба дар Масалҳо пайдо мешавад) ба шахси аз ҷиҳати рӯҳӣ нотавон ишора намекунад, балки ба шахсе, ки Худоро аз фикрҳо ва нақшаҳои худ берун мегузорад ва ба ӯ фарқ надорад, ки рафтори ӯ Худоро писанд аст ё не. Баръакс, «ҳикматдорон» на онҳое ҳастанд, ки таҳсилоти олӣ доранд, балки онҳое ҳастанд, ки мекӯшанд Худоро дар ҳаёти худ дар ҷои аввал гузоранд. Онҳо ба Худо имон доранд ва бо адолати Ӯ пӯшидаанд. Ҳикматдорон (имондорор) ва нодонон (беимонон) мавзӯи аксари китоби Масалҳо мебошанд.
Таърифи дуюм ин аст, ки ҳикмат донистани чизҳо ва дидани чизҳо аз нуқтаи назари Худост. Ҳикмат дониши таҷрибавии шахсии Худованд аст. Ҳикмат дӯст доштани он чизест, ки Худо дӯст медорад – муқаддасӣ – ва нафрат доштан аз он чизест, ки Худо нафрат дорад – гуноҳ.
Принсипҳо барои тафсири Масалҳо
Барои тафсири Масалҳо се принсипи муҳим вуҷуд дорад. Аввалан, масалҳо дастурҳои Худованд мебошанд, на танҳо ҳикматҳои дунявӣ. Тасодуфӣ нест, ки номи Худованд 86 маротиба дар Масалҳо пайдо мешавад. Дуюм, калимаи «ҳикмат»-ро метавон ҳамчун адолат ё муқаддасӣ тафсир кард, ки қалби шахсеро, ки Худоро дар ҳақиқат мешиносад, тасвир мекунад. Калимаи «нодон»-ро метавон ҳамчун бадкирдории наҷотнаёфтагон тафсир кард. Сеюм, баъзан ҳикмат шахсият дода мешавад. Масалан, дар Масалҳо боби 8, ҳикмат як Шахси илоҳӣ, Худованди мост.
Оғози ҳикмат
«Тарси Худованд ибтидои дониш аст... Тарси Худованд ибтидои ҳикмат аст» (Масалҳо 1:7; 9:10 NKJV).
Ин оятҳо калиди тамоми китоб мебошанд: тарси Худованд решаи ҳикмат аст. Калимаи «тарс» маънои эҳтиромро дорад; он 14 маротиба дар Масалҳо зикр шудааст. Эҳтироми кӯдакона, ки имрӯз хеле кам аст, ибтидои дониш аст. Дониши ҳақиқӣ бидуни тарси Худованд вуҷуд надорад. Ин маънои эътироф, парастиш ва ибодати Ӯро дорад, бо имон ба ваҳйи Ӯ сар хам кардан ва Ӯро аз ҳама чиз боло гузоштан. Нодонон ҳикмат ва таълимро нафрат мекунанд; онҳо фалсафаҳои ин ҷаҳонро пайравӣ мекунанд.
Ҳикмат, чизи асосӣ
«Ҳикмат чизи асосӣ аст; бинобар ин ҳикмат ба даст овар. Ва дар ҳама чизҳои худ, фаҳмиш ба даст овар» (Масалҳо 4:7).
Сулаймон борҳо писари худ, хонандаро насиҳат мекунад, ки ба дастури шахси Ҳикмат (Масалҳо 1:20), ки Худованд аст, гӯш диҳад ва дар роҳи ҳикмат, ки ҳаёти муқаддасӣ аст, роҳ равад. Ин муроҷиат дар нӯҳ боби аввали Масалҳо такрор мешавад, ки асосан тасвир мекунанд, ки марди хирадманд кист – он ки аз Худо метарсад, масеҳии Аҳди Ҷадид. Сабаби ин такрор? Сулаймон доноёна медонад, ки насиҳатҳо дар бораи рафтори ҳаррӯза барои касе, ки қалбаш бо Худо дуруст нест, бемаънианд. Аз ин рӯ, муроҷиати доимии ӯ барои муносибати омӯзандагӣ бо калимаҳое чун «гӯш кун», «қабул кун», «ҷӯё шав», «фаромӯш накун» ва «диққат деҳ» пешниҳод шудааст.
Ҳикмат усули Худо дар офариниш буд.
«Худованд бо ҳикмат заминро асос гузошт; бо фаҳмиш Ӯ осмонҳоро барпо кард; бо дониши Ӯ умқҳо шикаста шуданд, ва абрҳо шабнамро мерезанд» (Масалҳо 3:19-20).
Кори эҷодии Худо хеле хуб буд (Ҳастӣ 1:31). Вуҷуди ҳикмат пеш аз тамоми офариниш буд. Ҳикмат ҳамчун қудрати эҷодии мустақил дида мешавад, ки заминро асос гузошт ва осмонҳоро барпо кард. Албатта, ин ишора ба Худованд Исо аст.
Арзиши ҳикмат
Масалҳо таълим медиҳанд, ки ҳикмат бебаҳост. Инро оятҳое исбот мекунанд, ки таълим медиҳанд, ки ҳикмат аз тилло, нуқра ва сангҳои қиматбаҳо беҳтар аст.
«Агар ӯро мисли нуқра ҷӯё шавӣ, ва мисли ганҷҳои пинҳонӣ ҷустуҷӯ кунӣ; он гоҳ тарси Худовандро хоҳӣ фаҳмид, ва дониши Худоро хоҳӣ ёфт» (Масалҳо 2:4-5). «Зеро даромади ӯ аз фоидаи нуқра беҳтар аст, ва фоидаи ӯ аз тиллои холис. Ӯ аз ёқутҳо қиматтар аст, ва ҳама чизҳое, ки ту хоҳӣ, бо ӯ муқоиса карда намешаванд» (Масалҳо 3:14-15).
Моли ин ҷаҳон метавонад хуб бошад, аммо он ба инсон ҳоло ё дар абадият маъно дода наметавонад. Ҳикмат метавонад тӯҳфаи ҳаёт, инчунин сарват ва шарафро диҳад. Роҳҳои ӯ роҳҳои сулҳанд, мукофоти баландтарин барои ҳаёти вобастагӣ ба Худо (Филиппиён 4:6-7).
«Зеро ҳикмат аз ёқутҳо беҳтар аст, ва ҳама чизҳое, ки кас хоҳад, бо ӯ муқоиса карда намешаванд... Меваи ман аз тилло беҳтар аст, бале, аз тиллои холис, ва даромади ман аз нуқраи интихобшуда» (Масалҳо 8:11,19). «Чӣ қадар беҳтар аст ҳикмат ба даст овардан аз тилло! Ва фаҳмиш ба даст овардан аз нуқра беҳтар аст» (Масалҳо 16:16). «Он ки ҳикмат ба даст меорад, ҷони худро дӯст медорад; он ки фаҳмишро нигоҳ медорад, некӣ хоҳад ёфт» (Масалҳо 19:8).
Дар боби 3:13-18, се тасвири ҳикмат барои тасвири арзиши беҳамтои он пешниҳод шудаанд. Аввалан:
«Хушбахт аст он марде, ки ҳикмат меёбад, ва он марде, ки фаҳмиш ба даст меорад; Зеро даромади ӯ аз фоидаи нуқра беҳтар аст, ва фоидаи ӯ аз тиллои холис. Ӯ аз ёқутҳо қиматтар аст» (Масалҳо 3:13-15).
Чӣ қадар муборак аст он марде, ки ҳикмат меёбад! Ҳолати ӯ аз ҳолати марде, ки нуқра, тилло ё ёқут меёбад, хеле бартар аст. Дуюм:
«Дарозии рӯзҳо дар дасти рости ӯст, дар дасти чапи ӯ сарват ва шараф» (Масалҳо 3:16).
Умри дароз, сарват ва шараф мукофотҳои ҳикмати бебаҳо мебошанд (Масалҳо 3:2). Сеюм,
«Ӯ дарахти ҳаёт аст барои онҳое, ки ӯро мегиранд, ва хушбахтанд ҳама онҳое, ки ӯро нигоҳ медоранд» (Масалҳо 3:18).
Дарахти ҳаёт дар Ҳастӣ 2:9 ва 3:22 зикр шудааст ва дар сурати пирӯзии инсон дар васвасаи аввал мақсади худро иҷро мекард. Вуҷуди он нишон медиҳад, ки Худо барои некии инсон тадбирҳои фаровон андешида буд. Он дар Китоби Муқаддас то Ваҳй 2:7; 22:2 дигар зикр нашудааст, ки дар он ҷо барои сокинони осмон мева хоҳад дод.
Нӯҳ мукофоти ҳикмат
Ҳикмат бисёр шарафҳоро медиҳад.
«Писарам, ба таълими падарат гӯш деҳ, ва қонуни модаратро тарк накун; Зеро онҳо зевари зебо дар сари ту хоҳанд буд, ва занҷирҳо дар гардани ту» (Масалҳо 1:8-9). «Ӯро баланд бардор, ва ӯ туро... шараф хоҳад овард. Ӯ дар сари ту зевари файзро хоҳад гузошт; тоҷи ҷалолро ба ту хоҳад дод» (Масалҳо 4:8-9).
Ҳикмат дар ин фармонҳо дар бораи ӯ шахсият дода шудааст: «Ҳикмат ба даст овар! Фаҳмиш ба даст овар!» (Масалҳо 4:5); «Ӯро тарк накун... ӯро дӯст дор» (Масалҳо 4:6); «Ӯро баланд бардор... ӯро ба оғӯш гир» (Масалҳо 4:8).
Ҳикмат фаҳмиш медиҳад ва касро аз беахлоқӣ нигоҳ медорад.
«Вақте ки ҳикмат ба дили ту дохил шавад, ва дониш ба ҷони ту писанд ояд, эҳтиёткорӣ туро ҳифз хоҳад кард; фаҳмиш туро нигоҳ хоҳад дошт, то туро аз роҳи бадӣ, аз марде, ки суханони каҷ мегӯяд... то туро аз зани беахлоқ, аз васвасагаре, ки бо суханони худ хушомадгӯӣ мекунад, раҳо кунад» (Масалҳо 2:10-12,16).
Вақте ки ҳикмат ба инсон дохил мешавад, ӯ адолат, ҳаққоният, инсоф ва ҳар роҳи некро мефаҳмад. Ин аз он сабаб аст, ки ҳикмат ба ақл роҳ ёфтааст ва дар ҷон пазироӣ шудааст. Ин мард акнун бо эҳтиёткорӣ ва фаҳмиш ҳифз шудааст. Эҳтиёткорӣ муҳофизат аз онҳоест, ки ҳақиқатро таҳриф мекунанд. Муҳофизат инчунин мардро аз гуноҳи ҷинсӣ нигоҳ медорад; зани бад зани беахлоқи васвасагарест, ки бо суханон хушомадгӯӣ мекунад.
Ҳикмат роҳнамоӣ мекунад
(Масалҳо 2:10-22), ба таври манфӣ,
«то туро аз роҳи бадӣ раҳо кунад» (Масалҳо 2:12),
ва ба таври мусбӣ,
«то дар роҳи некӣ роҳ равӣ» (Масалҳо 2:20).
Барои касе, ки қалбаш пур аз ҳикмат аст ва ҷонаш донишро дӯст медорад (Масалҳо 2:10), эҳтиёткорӣ муҳофиз ва фаҳмиш ҳимоятгар хоҳад буд (Масалҳо 2:11). Наҷот аз мардони каҷрав (Масалҳо 2:12-15) ва занони васвасагар (Масалҳо 2:16-19) аст.
Ҳикмат навсозӣ, саломатӣ ва нерӯ мебахшад.
«Он барои ҷисми ту саломатӣ, ва барои устухонҳои ту қувват хоҳад буд» (Масалҳо 3:8).
Ҳикмат умри дароз, сарват, шараф, лаззат ва сулҳ медиҳад.
«Дарозии рӯзҳо дар дасти рости ӯст, дар дасти чапи ӯ сарват ва шараф. Роҳҳои ӯ роҳҳои хушӣ, ва ҳамаи роҳҳои ӯ сулҳанд» (Масалҳо 3:16-17; 9:11).
Ҳикмат шукуфоӣ меорад
(Масалҳо 3:1-10), ки шаклҳои гуногун дорад: умри дароз (Масалҳо 3:2,16), илтифот ва номи нек (Масалҳо 3:4), роҳҳои рост (Масалҳо 3:6), саломатӣ ва қувват (Масалҳо 3:8), сарват ва таъминот (Масалҳо 3:9-10). Инҳоро метавон ба таври аслӣ ва маҷозӣ тафсир кард. Ҳар андозае, ки ба даст оварда мешавад, танҳо вақте ба даст меояд, ки ҳикмат (адолат) ҳифз карда шавад.
«Худовандро бо дороиҳои худ, ва бо аввалин меваҳои тамоми даромади худ эҳтиром кун; он гоҳ анборҳои ту пур аз фаровонӣ хоҳанд шуд, ва чархҳои ту аз шароби нав лабрез хоҳанд шуд» (Масалҳо 3:9-10).
Ҳикмат амният меорад.
«Писарам, бигзор онҳо (ҳикмат ва эҳтиёткорӣ) аз чашмони ту дур нашаванд – ҳикмати солим ва эҳтиёткориро нигоҳ дор» (Масалҳо 3:21).
Оятҳои баъдӣ намудҳои амниятеро нишон медиҳанд, ки мо метавонем барои ҳифзи ҳикмат ба онҳо такя кунем. Калимаҳои «пас», «он гоҳ», «вақте ки» ва «зеро» баъзе аз сатрҳоро муаррифӣ мекунанд.
«Онҳо барои ҷони ту ҳаёт ва барои гардани ту файз хоҳанд буд. Он гоҳ ту дар роҳи худ бехатар роҳ хоҳӣ рафт, ва пои ту лағжиш нахоҳад кард. Вақте ки ту хоб равӣ, нахоҳӣ тарсид; бале, ту хоб равӣ ва хоби ту ширин хоҳад буд» (Масалҳо 3:22-24). «Зеро Худованд эътимоди ту хоҳад буд, ва пои туро аз гирифтор шудан нигоҳ хоҳад дошт» (Масалҳо 3:26).
Ҳикмат роҳҳои дурустро нишон медиҳад
(Масалҳо 4:10-19).
«Ман туро дар роҳи ҳикмат таълим додам; ман туро дар роҳҳои рост роҳнамоӣ кардам. Вақте ки ту роҳ равӣ, қадамҳои ту монеъ нахоҳанд шуд, ва вақте ки ту давида равӣ, лағжиш нахоҳӣ кард» (Масалҳо 4:11-12).
Масеҳӣ ниёзи бузургтаре надорад, ки дар роҳҳои рост роҳ равад, то лағжиш накунад. Сулаймон ҳушдор медиҳад, ки онҳое, ки дар роҳҳои бадкирдорӣ роҳ мераванд, лағжиш хоҳанд кард (Масалҳо 4:14-17,19).
«Аммо роҳи одилон мисли офтоби дурахшон аст, ки то рӯзи комил торафт равшантар медурахшад» (Масалҳо 4:18).
Ҳикмат илтифоти Худоро меорад.
«Зеро ҳар кӣ маро меёбад, ҳаёт меёбад, ва аз Худованд илтифот ба даст меорад» (Масалҳо 8:35).
Маслиҳати ҳикмат дар бораи ҷинсият
(Масалҳо 5:1-23). Боби панҷум, ки бо ин оғоз меёбад,
«Писарам, ба ҳикмати ман диққат деҳ; гӯши худро ба фаҳмиши ман бидеҳ» (Масалҳо 5:1),
ду қисм дорад. Қисми аввал, оятҳои 1-14, хонандаро насиҳат мекунад, ки аз зани беахлоқ ва шаҳватҳои гунаҳкор дурӣ ҷӯяд. Ин ҳушдор аз зинои аслӣ ва зинои рӯҳонии ҳамроҳ – дур шудан аз парастиши Яҳува ба парастиши бутҳост. Ҷавонмардро аз оқибатҳои талхи иштирок бо зани беахлоқ ҳушдор медиҳанд. Натиҷаҳои даҳшатноки шаҳвати гунаҳкор ба таври равшан тасвир шудаанд:
«Аммо дар охир ӯ мисли кирм талх аст... пойҳои ӯ ба сӯи марг мераванд, қадамҳои ӯ дӯзахро мегиранд... Ва ту дар охир мотам мегирӣ, вақте ки ҷисм ва бадани ту истеъмол мешаванд» (Масалҳо 5:4-5,11).
Қисми дуюм, оятҳои 15-23, ҳаёти покдоманиро тасвир мекунад. Дар ин ҷо мо як насиҳати ширин ва тасвири садоқати издивоҷ ва муҳаббати ҳақиқӣ дар ҳаёти оилавиро дорем. Сулаймон садоқатро бо тасвири равшани шодиҳои иттиҳоди ҷинсӣ бо зани худ ташвиқ мекунад.
«Бо зани ҷавонии худ шодӣ кун... Бигзор синаҳои ӯ туро ҳамеша қаноатманд кунанд; ва ҳамеша бо муҳаббати ӯ мафтун бош» (Масалҳо 5:18-19).
Оё мо Масеҳро дар Масалҳо мебинем?
Масеҳ мавзӯи тамоми Китоби Муқаддас аст. Муносибати Масалҳо ба Масеҳ аз он чизе, ки дар рӯи замин пайдо мешавад, амиқтар аст. Масалҳо 1:20 Масеҳро пешгӯӣ мекунад:
«Ҳикмат дар берун баланд садо медиҳад.»
Исои Масеҳ азоб мекашад, пайваста ба «соддаҳо» (Масалҳо 1:22) даъват мекунад. Ӯст, ки мегӯяд:
«Албатта, ман рӯҳи худро бар шумо хоҳам рехт. Зеро ман даъват кардам ва шумо рад кардед. Ман дасти худро дароз кардам ва ҳеҷ кас эътибор надод» (Масалҳо 1:23-24).
«Ман», ки шаш маротиба дар Масалҳо 1:23-26 такрор шудааст, ба Масеҳ ва хидмати Ӯ ишора мекунад. Ӯ Наҷотдиҳандаи Масалҳо 23:11 аст –
«Зеро Наҷотдиҳандаи онҳо тавоно аст.»
Аммо беҳтарин ҷой барои дидани Масеҳ дар Масалҳо боби 8 аст, ки дар он Ҳикмат ба таври равшан ва ошкоро як Шахсест, ки онҳоеро, ки Ӯро дӯст медоранд, дӯст медорад ва дорои сарват ва шараф аст (Масалҳо 8:17-18). Ҳикмат як Шахси илоҳӣ аст, ки ин оятҳо гувоҳӣ медиҳанд:
«Бо ман подшоҳон ҳукмронӣ мекунанд, ва ҳокимон адолатро фармон медиҳанд. Бо ман шоҳзодагон ҳукмронӣ мекунанд, ва ашрофон, ҳамаи доварони замин» (Масалҳо 8:15-16).
Ваҳйи олии Масалҳо 8:22-31 ҳеҷ шакке намегузорад, ки ин Шахс Худованди мубораки мост. «Ман»-и бисёр такроршуда дар ин порча ба ҳеҷ кас ҷуз Писари Худо ишора намекунад:
«Ман аз абад барпо шудаам... Пеш аз он ки кӯҳҳо ҷойгир шаванд, пеш аз теппаҳо, ман ба дунё омадам» (Масалҳо 8:23,25).
Ва «Ӯ»-и бисёр такроршуда дар ҳамон порча ба Худои Падар ишора мекунад:
«Вақте ки Ӯ осмонҳоро омода кард, ман он ҷо будам... Вақте ки Ӯ абрҳоро дар боло барпо кард, вақте ки Ӯ чашмаҳои умқро мустаҳкам кард... Он гоҳ ман дар паҳлӯи Ӯ ҳамчун устои ҳунарманд будам» (Масалҳо 8:27-30).
Ва муборак бод номи Ӯ, Ӯ
«шодии ӯ бо писарони одам буд» (Масалҳо 8:31).
Оё шумо ин Муборакро ёфтаед? Оё Ӯ Наҷотдиҳанда ва Худованди шахсии шумост? Агар шумо Ӯро ёфта бошед, шумо ҳаёти абадӣ ёфтаед ва аз Худованд илтифот ба даст овардаед (Масалҳо 8:35). Аммо агар шумо Ӯро ҳанӯз наёфта бошед, шумо ба ҷони худ зулм мекунед ва
«маргро дӯст медоред» (Масалҳо 8:36).
Ва ин девонагӣ аст! Дуои ман ин аст, ки шумо ҳоло дили худро кушоед, то ин Муборакеро қабул кунед, ки метавонад ба шумо ҳаёт ва сулҳ диҳад ва шуморо бо либоси адолат пӯшонад. Ӯ ягонаест, ки метавонад шуморо аз хашми Худо наҷот диҳад,
«торикии сиёҳи абадӣ» (Яҳудо 13),
марги дуюм, абадияти ғам ва кӯли оташ.
