Йиғилар – Синган юракнинг фарёди
Инсон меъёрлари бўйича Йиғилар китоби Муқаддас Китобдаги энг жозибасиз китоблардан бири бўлиб туюлиши мумкин. Китобнинг номи ҳам унинг қувончли ўқиш материали бўлмаслигини кўрсатади. Бироқ, бу кам танилган китобни тушунишга интилишимиз учун асосли сабаблар бор. Ҳаёт тоғ чўққисида, муаммолардан холи ўтмайди. Муқаддас Китоб бизга «йиғлаш вақти ва кулиш вақти» борлигини айтади (Воиз 3:4 KJV). Гарчи биз кўз ёшлар водийсидан қочишни танлашимиз мумкин бўлса-да, Худованд Исо бизга «Қайғулар одами» сифатида маълум эканлигини унутмаслигимиз керак (Ишаё 53:3). Йиғлаш даврлари оғриқли, аммо зарур. Улар бизга бошқаларга нисбатан раҳм-шафқатни ривожлантиришга имкон беради.
Еремия пайғамбар Йиғилар китобининг муаллифи бўлиб, кўпинча «йиғлаётган пайғамбар» деб аталади. Унинг хизмати тахминан милоддан аввалги 627 йилда Ёшиё ҳукмронлиги даврида бошланган ва у яна тўртта шоҳ – Ёҳахаз, Ёҳаким, Ёҳакин ва Зидкиёнинг Яҳудо тахтини эгаллашини кўрган. Еремиянинг отаси Ҳилқиё бўлиб, «Биньямин еридаги Анотдаги руҳонийлардан бири» эди (Еремия 1:1). Унинг номи билан аталган китобнинг биринчи боби унинг пайғамбарликка чақирилишини ва унинг номуносиблик ҳиссини тасвирлайди.
Йиғилар китобини кўриб чиқишдан олдин, китобни унинг контекстида кўриб чиқиш учун бир нечта маълумот бериш фойдали бўлиши мумкин.
Еремиянинг даври
Еремия Исроилнинг ўнта қабиласи, «шимолий шоҳлик» деб номланган, ассурияликлар томонидан асирликка олинганидан кейин хизмат қилган. Яҳудо ва Биньямин қабилаларидан иборат жанубий шоҳлик халқи ҳали ҳам ўз ерларида яшарди, аммо руҳан Худодан узоқ эди. Худованднинг сўзи рад этилган, ва халқ юракда ҳеч қандай ҳақиқатсиз диний амалларни бажарарди. Еремия уларни Худоларига қайтишга қайта-қайта чақирди, аммо улар унинг илтижоларига қулоқ солмадилар. У уларни яқинлашиб келаётган асирликдан – ассурияликлардан эмас, балки бобилликлардан огоҳлантирди. Пайғамбар жанубий шоҳлик халқига Худонинг сўзларини эшитишдан бош тортганликлари учун 70 йил давомида Бобилда сургун қилинишларини очиқ айтди (25:11-12). Еремия нафратланган ягона пайғамбар эмас эди, чунки Худонинг «барча» хизматкорлари ҳам шундай муносабатга дучор бўлишган эди (4-оят). Кўп илтижоларга қарамай, халқ қулоқ солишдан бош тортди; улар берилган мулойим огоҳлантиришларга қулоқларини ёпдилар.
Еремиянинг пайғамбарлик китоби нафақат келаётган ҳукмни башорат қилади, балки тарихий асосни ҳам тақдим этади. Унда биз Бобил қамалидан кейин Қуддуснинг қулаши ҳақида ўқишимиз мумкин. Еремия раҳбарларни бобилликларга бўйсунишга чақирган эди, аммо улар ўзларини яхшироқ биламиз деб ўйлаб, таслим бўлишдан бош тортишди. Унинг ватандошлари ҳатто пайғамбарни хоинликда айблашди. Шаҳар қулаганида, бобилликлар кўпчиликка шафқатсиз муносабатда бўлишди, аммо Еремияга меҳрибонлик билан муносабатда бўлишди ва у сургун қилинмади. Кейинчалик, у ерда қолган қолдиқни Мисрга қочишдан огоҳлантирди (Еремия 42), аммо улар қулоқ солишдан бош тортиб, Еремияни ўзлари билан олиб кетишди. Гарчи бу ҳақда очиқ айтилмаган бўлса-да, биз унинг Мисрда вафот этган деб тахмин қиламиз.
Еремияни Худованд Исо Масиҳ билан солиштириш қизиқарли. Исо ер юзида бўлганида, баъзилар Уни Еремия деб ҳисоблашган (Матто 16:14). Гарчи Еремия асрлар олдин яшаган бўлса-да, унинг характери аниқ маълум эди. Еремия каби, Исо ҳам Қуддус устидан йиғлади ва халқнинг Унинг огоҳлантиришларига қулоқ солишдан бош тортганидан афсусланди (23:37-38; Луқо 19:41). Еремия ўзининг қайғусини ноёб деб ҳис қилди ва фарёд қилди: «Қаранг ва кўринг, менинг қайғумга ўхшаш қайғу борми?» (Йиғилар 1:12). Бу оят бизга Нажоткоримизни эслатади. Унинг қайғусига ўхшаш «ҳар қандай қайғу» бормиди? Худо «Уни биз учун гуноҳ қилган» (2 Коринфликларга 5:21) хочни қарши олганида, У қандай оғирлик остида бўлганини ҳеч қачон тушуна олмаймиз. Албатта, биз Еремия айтган бу юракни эзувчи сўзларда Унинг овозини эшитишимиз мумкин: «Эй ўтувчилар, бу сизга ҳеч нарсами? Қаранг ва кўринг, менинг қайғумга ўхшаш қайғу борми... Худованд Ўз шиддатли ғазаби кунида мени азоблаган қайғу» (Йиғилар 1:12). Ҳар бир имонлининг юраги У биз учун чеккан азобларни ўйлаб таъсирланиши керак.
Еремиянинг юраги қанчалик синган бўлиши кераклигини тушунишимиз мумкин. Унинг халқи ўзларининг манфаати учун берган огоҳлантиришларига қулоқ солишдан бош тортди. Натижада, уларнинг олдида фалокат турарди. Баъзида ўз қайғумизни тўкиб солиш ёрдам бериши мумкин. Еремия Қуддуснинг бобилликларга қулашига гувоҳ бўлиб, Йиғилар китобини ёзганида айнан шундай қилди.
Йиғилар китоби
Китобнинг тузилиши қизиқарли, чунки у шеърий шаклда ёзилган. Эски Аҳд иброний алифбосида 22 та ҳарф бор. Йиғилар китобининг 1, 2 ва 4-бобларининг ҳар бирида 22 та оят мавжуд бўлиб, улар акростих шаклида ёзилган – ҳар бир оят алифбо тартибида турли ҳарф билан бошланади. 3-бобда 66 та оят мавжуд бўлиб, у ҳам акростих шаклида ёзилган. Бироқ, бу ҳолатда учта оят бир хил ҳарф билан бошланади, алифбо тартибига риоя қилган ҳолда. Гарчи 5-бобда 22 та оят мавжуд бўлса-да, у акростих шаклида ёзилмаган.
Йиғилар 1:
Еремия ҳеч қандай кечикишсиз Қуддуснинг вайрон бўлишидан қайғусини изҳор этди. Буюк ва фаровон шаҳар энди йўқ эди! Тасалли беришнинг иложи йўқ эди, чунки халқ ўз гуноҳлари туфайли азоб чекарди (1-5-оятлар). Руҳий зино содир этилган эди. Худонинг ҳукми сифатида ибодатхона талон-тарож қилинган, ва шаҳар аҳолиси очлик оқибатларидан азоб чекарди. Улар учун Худодан раҳм-шафқат сўрашга кеч бўлган эди, чунки адолатли ҳукм уларнинг устига тушиши керак эди. Еремия буни қаттиқ ҳис қилди ва хитоб қилди: «Чунки менинг оҳларим кўп, ва юрагим ҳолсиз» (22-оят).
Йиғилар 2:
Худонинг айбдор халқи устидан ҳукми мавзуси давом этади. Ҳеч қандай шафқат кўрсатилмаган эди. Ибодатхона вайрон қилинган, ва қурбонлик учун қурбонгоҳ харобада ётарди. Шаҳар дарвозалари энди ўз мақсадига хизмат қилмасди (9-оят), болалар эса овқат етишмаслигидан заиф эдилар (12-оят). Бир пайтлар Қуддус «бутун ер юзининг қувончи» бўлган эди – аммо бу энди тўғри эмас эди (15-оят). Бундай саҳнада «кўз ёшлар дарё каби кечаю кундуз оқиши» мумкин эди (18-оят). Кўчаларда ётган ўликлар билан, бу ҳақиқатан ҳам «тантана куни» эди (22-оят).
Бу бобнинг охирги ояти айниқса қизиқарли. «Мен белаган ва катта қилганларни душманим йўқ қилди» (22-оят). Бу оналари томонидан ҳимоя қилиш учун меҳрибонлик билан ўралган, аммо ўша меҳрибон қўллардан тортиб олиниб, душман томонидан ўлдирилган чақалоқларга тегишли. Бу бизга Байтуллаҳмдаги «беланган... ва охурга ётқизилган» (Луқо 2:7) Чақалоқни эслатмайдими? Ўша муҳаббат ифодасини Унинг балоғат ёшида Уни хочга олиб боришдан олдин қамчилаганлар томонидан Унга қилинган муносабат билан солиштиринг.
Йиғилар 3:
Бу бобда шахслаштириш қўлланилган, Еремия шаҳарнинг азобларини ўзиникидек ифодалайди. Аммо «умид йўқолган» бўлса-да (18-оят), Худонинг «раҳм-шафқатлари» ҳали ҳам унга «умид» бериши мумкин эди (22,21-оятлар). «Худованд Уни кутганларга яхшидир», деб эълон қилди у (25-оят), ва У «абадий ташлаб юбормайди» (31-оят). Худо Ўз халқини гуноҳлари учун жазолашга ҳақли эди, ва уларнинг Унга қарши шикоят қилишга асослари йўқ эди (39-оят). Умиднинг бу қисқа танаффусидан сўнг, Еремия яна ўз асосий мавзусига қайтди, айбдор ҳамшаҳарларини ўз гуноҳларини тан олишга ундади ва Худодан душман нима қилганини кўришни илтижо қилди.
Йиғилар 4:
Бу боб биринчи икки бобга ҳам тузилиши, ҳам мавзуси бўйича ўхшайди. Пайғамбарлар ва руҳонийларнинг аввалги гуноҳлари (13-оят) Худонинг ҳукмидаги қўлини қисман тушунтирарди. Қаттиқ очликни бошдан кечирган Қуддус аҳолиси одамхўрликка мажбур бўлган эди (10-оят). Яҳудо шоҳи, «Худованднинг мойланган кишиси», Бобилга асир сифатида олиб кетилган эди (20-оят). Аммо Қуддусга берилган «жазо» (22-оят) етарли эди, ва Еремия Худонинг Ўз халқини масхара қилган ва азоблаганларга адолатли муносабатда бўлишини кутган эди.
Йиғилар 5:
Бу охирги бобнинг бошида Еремия ўз халқи чеккан кўплаб оғриқли тажрибаларни санаб ўтди. «Бизнинг бўйинларимиз таъқиб остида», деб афсусланди у (5-оят). Аммо охирги тўрт оятда кайфиятда бироз ўзгариш бор. Еремия ўзгармас Худосида тасалли топди, чунки у тан олди: «Сен, эй Худованд, абадий қоласан» (19-оят). «Бизни Ўзингга қайтар, эй Худованд», деб илтижо қилди у (21-оят), аммо ёзиш пайтида ҳақиқат унинг кўз ўнгида турарди. У ўз халқи «бутунлай рад этилган» деб ҳис қилди, чунки Худо улардан «жуда ғазабланган» эди (22-оят).
Хулоса
Гуноҳнинг жуда жиддий оқибатлари бор, ва биз у билан ўйнаша олмаймиз. Нима эксанг, шуни ўрасан деган принцип руҳий ва табиий соҳада ҳам тўғри (Галатияликларга 6:7-8). Бизнинг итоатсизлигимиз учун тўланадиган нарх бор, «чунки гуноҳнинг мукофоти ўлимдир» (Римликларга 6:23). Агар биз ҳақиқий имонлилар бўлсак, гуноҳларимиз Худованд Исо Масиҳнинг хочдаги қутқарув иши орқали кечирилган. Бироқ, агар биз бепарво ва итоатсиз яшасак, Худонинг ҳаётимизга аралашувидан ташқарида деб ўйламаслигимиз керак.
Гарчи Йиғилар китоби жуда қоронғу саҳнани тақдим этса-да, ўртадаги бобда ажойиб жавоҳирлар топиш мумкин. «Худованднинг раҳм-шафқатлари» «ҳар тонг янги» деган фикр бизга таниш эмасми? Ҳақиқатан ҳам «Унинг раҳм-шафқатлари тугамайди», ва биз хитоб қилишимиз мумкин: «Сенинг садоқатинг буюкдир» (Йиғилар 3:22-23)!
Кейинги бир нечта оятлар ҳам катта далда ва кўрсатма манбаидир. Биз «Худованд менинг насибамдир» (24-оят) дея олишимиз керак. «Худованд Уни кутганларга, Уни излаган жонга яхшидир» (25-оят). Яна иккита «яхши» нарса эътиборимизга ҳавола этилади. «Умид қилиш ва Худованднинг нажотини сокинлик билан кутиш яхшидир» (26-оят). Шунингдек, «инсоннинг ёшлигида бўйинтуруқни кўтариши яхшидир» (27-оят). Бу ерда биз Худованд Исони яна бир бор эслаймиз, У бизни Ўз бўйинтуруғини олишга ва ҳаётнинг муаммоли йўлида У билан юришга таклиф қилади. У эълон қилди: «Менинг бўйинтуруғим енгил, ва Менинг юким енгилдир» (Матто 11:30). Ҳеч ким бизнинг қайғуларимизни У каби тушуна олмайди.
Еремия, Худонинг раҳм-шафқатларини – Унинг ҳукмини иноят билан юмшатганини ҳисобга олиб – эълон қилиши мумкин: «Худованд менинг насибамдир, дейди менинг жоним; шунинг учун мен Унга умид қиламан» (Йиғилар 3:24 KJV). Бошқа ҳамма нарса муваффақиятсизликка учраши мумкин, аммо У қолади. Бу Ҳабаққуқнинг ишончи (Ҳабаққуқ 3:17-18) ва Павлуснинг доимий қаноатланишидир (Филиппиликларга 4:11). Шундай қилиб, инсон бошқа ҳеч қандай қувонч манбаи қолмаганида ҳам Худовандда хурсанд бўлишга қодир бўлади. У жоннинг насибасига айланади: «Худованд менинг меросимнинг ва косамнинг насибасидир» (Забур 16:5). Забур 23:5 нинг «Менинг косам тўлиб-тошмоқда» деб тасдиқлаши ажабланарли эмас. Ахир, уни тўлдирувчи У бўлса, қандай қилиб бошқача бўлиши мумкин? «Худованд Уни кутганларга, Уни излаган жонга яхшидир. Инсоннинг ҳам умид қилиши, ҳам Худованднинг нажотини сокинлик билан кутиши яхшидир» (Йиғилар 3:25-26). Бу ерда ўргатилган ҳақиқатларнинг кам тушунилишининг сабаби шундаки, Худога интилиш масиҳийлар орасида асосан йўқолган. Натижада, ҳис қилинган эҳтиёжни қондиришда Унинг яхшилиги ва Уни излаган жонни қаноатлантириш қобилияти ҳақида амалий жиҳатдан кам ёки ҳеч нарса маълум эмас.Еремия «инсоннинг ҳам умид қилиши, ҳам Худованднинг нажотини сокинлик билан кутиши яхшидир» деб ёзганида, у жоннинг нажотини назарда тутмаган, балки йўлдаги муаммолар ва қийинчиликлардан халос бўлишни назарда тутган деб айтиш ортиқча бўлса керак. Муқаддас Ёзувларда ҳеч қаерда жоннинг абадий нажоти сабр ва сокинлик билан кутиладиган нарса сифатида тақдим этилмаган. —Гарри А. Айронсайд, «Еремиянинг Йиғилари» (мослаштирилган)
