Аз ин рӯ, боз омадани Худованд ба ин ҷаҳон хислати хеле дигарро аз он чи ки умеди норавшани имондор ҳамчун давраи ҷалол аст, ба худ мегирад. Дар 1 Таслӯникиён 5 расул дар бораи он сухан меронад, аммо барои фарқ кардани мавқеи масеҳиён ва мавқеи сокинони бепарво ва беимони замин. Масеҳӣ, ки зинда ва аз Худованд таълим гирифтааст, ҳамеша Устодро интизор аст. Вақтҳо ва фаслҳо ҳастанд; дар бораи онҳо ба ӯ сухан гуфтан лозим нест. Аммо (ва ӯ медонад), ки рӯзи Худованд хоҳад омад, ва мисли дузд дар шаб, аммо на барои ӯ: ӯ аз рӯз аст; ӯ дар ҷалоле, ки барои иҷрои доварӣ бар ҷаҳони беимон зоҳир хоҳад шуд, саҳм дорад. Имондорон фарзандони нур ҳастанд; ва ин нур, ки доварии беимонон аст, ифодаи ҷалоли Худост — ҷалоле, ки ба бадӣ тоб оварда наметавонад, ва ҳангоме ки зоҳир шавад, онро аз замин дур хоҳад кард. Масеҳӣ аз рӯзест, ки шарирон ва худи шароратро аз рӯи замин доварӣ ва нобуд хоҳад кард. Масеҳ Офтоби адолат аст, ва содиқон мисли офтоб дар Малакути Падари худ хоҳанд дурахшид.
Ҷаҳон хоҳад гуфт, «Сулҳ ва амният», ва дар тамоми амният ба идомаи шукуфоӣ ва муваффақияти нақшаҳои худ бовар хоҳад кард, ва рӯз ногаҳон бар онҳо хоҳад омад (муқоиса кунед 2 Петрус 3:3). Худованд Худаш борҳо инро эълон кардааст (Матто 24:36-44; Марқӯс 13:33-36; Луқо 12:40, ва ғайра; Луқо 17:26, ва ғайра; Луқо 21:35, ва ғайра).
Дидани он ки калисои эътирофкунанда (Ваҳй 3:3), ки мегӯяд зинда аст ва дар ҳақиқат аст, ки хислати фасоди Тиатираро надорад, аммо бояд бо он мисли ҷаҳон муносибат карда шавад — ҳадди ақал, агар тавба накунад, хеле ҷиддӣ аст.
Мо шояд ҳайрон шавем, ки Худованд дар бораи чунин замоне мегӯяд, ки дилҳои одамон аз тарс ва аз интизори он чизҳое, ки бар замин меоянд, аз кор мемонанд (Луқо 21:26). Аммо мо ду принсипро — ҳам амният ва ҳам тарсро — аллакай мавҷуд мебинем. Пешрафт, муваффақият, давомнокии тӯлонии рушди нави табиати инсонӣ — ин забони онҳоест, ки ба омадани Худованд масхара мекунанд; ва аммо дар зери ҳамаи ин, чӣ гуна тарсҳо барои оянда ҳамзамон дилро фаро гирифта ва вазнин мекунанд! Ман калимаи «принсипҳо»-ро истифода мебарам, зеро бовар надорам, ки лаҳзае, ки Худованд дар бораи он сухан меронад, ҳанӯз фаро расидааст. Аммо сояи рӯйдодҳои оянда бар дил меафтад. Хушо онҳое, ки ба ҷаҳони дигар тааллуқ доранд!
Роҳравӣ ва умеди масеҳӣ
Расул ин фарқияти мавқеъро — яъне, ки мо ба рӯз тааллуқ дорем, ва аз ин рӯ он наметавонад мисли дузд бар мо ояд — ба хислат ва роҳравии масеҳӣ татбиқ мекунад. Фарзанди нур буда, ӯ бояд чунин роҳ равад. Ӯ дар рӯз зиндагӣ мекунад, гарчанде ки ҳама чиз дар атрофи ӯ шаб ва торикӣ аст. Дар рӯз кас хоб намекунад. Онҳое, ки хоб мекунанд, дар шаб хоб мекунанд: онҳое, ки маст ҳастанд, дар шаб маст ҳастанд; инҳо корҳои торикӣ ҳастанд. Масеҳӣ, фарзанди рӯз, бояд ҳушёр ва ботамкин бошад, худро бо ҳама чизе, ки комилияти он тарзи мавҷудиятро, ки ба мавқеи ӯ тааллуқ дорад, мепӯшонад — яъне, бо имон ва муҳаббат ва умед — принсипҳое, ки ҷасорат мебахшанд ва ба ӯ барои пеш рафтан эътимод медиҳанд. Ӯ синабанди имон ва муҳаббат дорад: аз ин рӯ ӯ мустақиман ба муқобили душман меравад. Ӯ умеди ин наҷоти пурҷалолро дорад, ки ба ӯ наҷоти комилро меорад, ҳамчун кулоҳи худ; то ки ӯ сари худро бе тарс дар миёни хатар бардорад. Мо мебинем, ки расул дар ин ҷо се принсипи бузурги 1 Қӯринтиён 13-ро барои тавсифи ҷасорат ва устувории масеҳӣ ба ёд меорад, чунон ки дар аввал ӯ нишон дод, ки онҳо сарчашмаи роҳравии ҳаррӯза буданд.
Имон ва муҳаббат табиатан моро бо Худо пайваст мекунанд, чунон ки Ӯ дар Исо ҳамчун принсипи муошират ошкор шудааст; то ки мо бо эътимод дар Ӯ роҳ равем: ҳузури Ӯ ба мо қувват мебахшад. Бо имон Ӯ объекти пурҷалол дар пеши чашмони мост. Бо муҳаббат Ӯ дар мо зиндагӣ мекунад, ва мо дарк мекунем, ки Ӯ кист. Умед чашмони моро махсусан ба Масеҳ менигаронад, ки меояд, то моро ба лаззати ҷалол бо Худаш биёрад.
Аз ин рӯ, расул чунин мегӯяд: «Зеро Худо моро барои хашм таъин накардааст» (муҳаббат бо имон фаҳмида мешавад, он чи ки Худо мехоҳад — фикри Ӯ дар бораи мо), «балки барои ба даст овардани наҷот». Ин ҳамон чизест, ки мо ба он умед дорем; ва ӯ дар бораи наҷот ҳамчун наҷоти ниҳоӣ «ба воситаи Худованди мо Исои Масеҳ» сухан меронад: ва ӯ табиатан илова мекунад, «ки барои мо мурд, то ки хоҳ бедор бошем, хоҳ хоб» (пеш аз омадани Ӯ мурда бошем ё он вақт зинда бошем), «бо Ӯ якҷоя зиндагӣ кунем». Марг моро аз ин наҷот ва ҷалол маҳрум намекунад; зеро Исо мурд. Марг воситаи ба даст овардани онҳо барои мо шуд; ва агар мо бимирем, мо низ бо Ӯ зиндагӣ хоҳем кард. Ӯ барои мо мурд, ба ҷои мо, то ки ҳар чӣ шавад, мо бо Ӯ зиндагӣ кунем. Ҳар чизе, ки монеъи он буд, аз роҳи мо дур карда шудааст ва қудрати худро гум кардааст; ва, беш аз он ки қудрати худро гум кардааст, кафолати лаззати бемамониати мо аз ҳаёти пурраи Масеҳ дар ҷалол шудааст; то ки мо худро тасаллӣ диҳем — ва беш аз он, мо худро бо ин ҳақиқатҳои пурҷалол, ки ба воситаи онҳо Худо ҳамаи ниёзҳо ва талаботи моро қонеъ мекунад, бисозем. Ин (1 Таслӯникиён 5:10) анҷоми ваҳйи махсус дар бораи онҳоест, ки пеш аз омадани Худованд Исо хоб мекунанд, ки аз 1 Таслӯникиён 4:13 оғоз меёбад.
Омадани Худованд дар 1 Таслӯникиён
Ман дар ин ҷо таваҷҷӯҳи хонандаро ба тарзи суханронии расул дар бораи омадани Худованд дар бобҳои гуногуни ин нома ҷалб кардан мехоҳам. Қайд карда мешавад, ки Рӯҳ дар ин ҷо калисоро ҳамчун як бадан муаррифӣ намекунад. Мавзӯъ ҳаёт аст — яъне ҳаёти ҳар як масеҳӣ ба таври инфиродӣ: нуқтаи хеле муҳим, бешубҳа.
Намоиши боб ба боб
Дар 1 Таслӯникиён 1 интизории Худованд ба таври умумӣ ҳамчун хислати масеҳӣ муаррифӣ шудааст. Онҳо табдил ёфтаанд, то ба Худои зинда ва ҳақиқӣ хидмат кунанд ва Писари Ӯро аз осмон интизор шаванд. Дар ин ҷо худи объект, Шахсияти Худованд муаррифӣ шудааст. Писари Худо хоҳад омад ва тамоми хоҳиши дилро қонеъ хоҳад кард. Ин на Малакути Ӯст, на доварӣ, на ҳатто истироҳат; ин Писари Худост; ва ин Писари Худо Исост, ки аз мурдагон эҳё шудааст, ва моро аз хашми оянда наҷот додааст; зеро хашм меояд. Аз ин рӯ, ҳар як имондор барои худ Писари Худоро интизор аст — Ӯро аз осмон интизор аст.
Дар 1 Таслӯникиён 2 ин иттиҳод бо муқаддасон, шодӣ дар муқаддасон ҳангоми омадани Масеҳ аст.
Дар 1 Таслӯникиён 3 масъулият бештар мавзӯъ аст — масъулият дар озодӣ ва шодӣ; аммо ба ҳар ҳол мавқеъ дар назди Худо дар робита бо роҳравӣ ва ҳаёти масеҳӣ дар ин ҷо. Зоҳиршавии Худованд меъёр ва вақти санҷиши муқаддасӣ аст. Шаҳодате, ки Худо ба ин ҳаёт медиҳад, бо додани ҷои табиии он, вақте ки Масеҳ бо ҳамаи муқаддасони худ зоҳир мешавад, ба амал меояд. Дар ин ҷо омадани Ӯ барои мо нест, балки омадани Ӯ бо мост. Ин фарқият байни ду ҳодиса ҳамеша вуҷуд дорад. Ҳатто барои масеҳиён ва барои калисо, он чизе, ки ба масъулият дахл дорад, ҳамеша дар робита бо зоҳиршавии Худованд пайдо мешавад; шодии мо, бо омадани Ӯ барои гирифтани мо ба назди Худаш.
Ҳамин тавр, то ин дам, мо интизории умумии Худовандро шахсан, Писари Ӯро аз осмон дорем; муҳаббате, ки ҳангоми омадани Ӯ нисбат ба дигарон қонеъ мегардад; муқаддасӣ дар арзиши пурра ва рушди пурраи худ. Дар 1 Таслӯникиён 4 ин на пайвастагии ҳаёт бо рушди пурраи он дар мавҷудияти воқеии мо бо Масеҳ аст, балки пирӯзӣ бар марг (ки монеаи ин нест); ва, ҳамзамон, таҳким ва тасдиқи умед дар рафтани умумии мо аз ин ҷо, ба монанди рафтани Исо, то абад бо Ӯ будан.
Насиҳатҳо ва Худои сулҳ
Насиҳатҳое, ки номаро ба охир мерасонанд, мухтасар ҳастанд; амали пурқуввати ҳаёти Худо дар ин шогирдони азиз онҳоро нисбатан камтар лозим мекард. Насиҳат ҳамеша хуб аст. Дар миёни онҳо чизе барои айбдор кардан набуд. Ҳолати хушбахт! Онҳо шояд барои рушди бузурги таълимот ба қадри кофӣ таълим нагирифта буданд (расул умед дошт, ки онҳоро барои ин мақсад бубинад); аммо ҳаёт ба қадри кофӣ, муносибати шахсӣ бо Худо ба қадри кофӣ ҳақиқӣ ва воқеӣ буд, то онҳоро дар он замина бисозад. Ба он ки дорад, бештар дода хоҳад шуд. Расул метавонист бо онҳо шодӣ кунад ва умеди онҳоро тасдиқ кунад ва ба он баъзе тафсилотҳоро ҳамчун ваҳй аз Худо илова кунад. Ҷамъомад дар ҳама давру замон аз он фоида мебинад.
Дар нома ба Филиппиён мо ҳаётро дар Рӯҳ мебинем, ки аз ҳама ҳолатҳо болотар аст, ҳамчун самараи таҷрибаи тӯлонии некӣ ва вафодории Худо; ва ба ин васила қудрати назарраси худро нишон медиҳад, вақте ки кӯмаки муқаддасон ноком шуд, ва расул дар тангдастӣ буд, ҳаёти ӯ дар хатар, пас аз чаҳор соли зиндон, аз ҷониби як золими бераҳм. Он вақт ӯ парвандаи худро бо манфиатҳои ҷамъомад ҳал мекунад. Он вақт ӯ метавонад эълон кунад, ки мо бояд ҳамеша дар Худованд шодӣ кунем, ва Масеҳ барои ӯ ҳама чиз аст, зиндагӣ кардан Масеҳ аст, марг барои ӯ фоида аст. Он вақт ӯ метавонад ҳама чизро ба воситаи Ӯ, ки ӯро қавӣ мегардонад, анҷом диҳад. Инро ӯ омӯхтааст. Дар Таслӯникиён мо таровати чашмаро дар наздикии сарчашмаи он дорем; энергияи аввалин чашмаи ҳаёт дар ҷони имондор, ки тамоми зебоӣ ва покӣ ва қуввати сабзаи аввалини худро зери таъсири офтобе, ки бар онҳо тулӯъ карда буд ва шираи ҳаётро баланд бардошта буд, муаррифӣ мекунад, ки зуҳуроти аввалини он аз тамос бо ҷаҳон ё аз назари заифшудаи чизҳои ноаён бад нашуда буд.
Расул мехост, ки шогирдон онҳоеро, ки дар миёни онҳо меҳнат мекарданд ва онҳоро дар файз роҳнамоӣ мекарданд ва насиҳат медоданд, эътироф кунанд ва онҳоро барои кори онҳо хеле қадр кунанд. Амали Худо ҳамеша ҷонеро, ки аз Рӯҳулқудс ба ҳаракат омадааст, ҷалб мекунад ва таваҷҷӯҳ ва эҳтироми онро талаб мекунад: дар ин замина расул насиҳати худро месозад. Дар ин ҷо сухан дар бораи вазифа (агар чунин вуҷуд дошта бошад) нест, балки дар бораи корест, ки дилро ҷалб ва пайваст мекард. Онҳо бояд шинохта мешуданд: рӯҳонӣ ин амали Худоро эътироф мекард. Муҳаббат, садоқат, посух ба ниёзи ҷонҳо, сабр дар муносибат бо онҳо аз ҷониби Худо — ҳамаи ин ба дили имондор писанд омад: ва он Худоро барои ғамхорие, ки Ӯ ба фарзандони худ мебахшид, ситоиш мекард. Худо дар коргар ва дар дилҳои содиқ амал мекард. Худоро шукр, ин принсипи ҳамеша мавҷудбуда ва ҳеҷ гоҳ заифнашаванда аст!
Ҳамон Рӯҳ дар миёни онҳо сулҳро ба вуҷуд овард. Ин файз арзиши бузург дошт. Агар муҳаббат кори Худоро дар коргар қадр мекард, он бародарро дар ҳузури Худо қадр мекард: худхоҳӣ амал намекард.
Ҳоло ин даст кашидан аз худхоҳӣ ва ин ҳисси амалии амал ва ҳузури Худо қудрат медиҳад, ки бетартибонро огоҳ кунад, тарсончаконро тасаллӣ диҳад, заифонро кӯмак кунад ва нисбат ба ҳама сабр кунад. Расул онҳоро ба ин насиҳат мекунад. Муошират бо Худо қудрат ва каломи Ӯ роҳнамо дар ин кор аст. Дар ҳеҷ сурат онҳо набояд бадӣ ба бадӣ ҷавоб диҳанд, балки он чиро, ки дар миёни худ ва нисбат ба ҳама хуб буд, пайравӣ кунанд. Ҳамаи ин рафтор аз муошират бо Худо, аз ҳузури Ӯ бо мо вобаста аст, ки моро аз бадӣ болотар мегардонад. Ӯ дар муҳаббат чунин аст; ва мо метавонем бо Ӯ роҳ рафта чунин бошем.
Инҳо насиҳатҳои расул буданд, ки роҳравии онҳоро бо дигарон роҳнамоӣ кунанд. Дар мавриди ҳолати шахсии онҳо, шодӣ, дуо, шукргузорӣ дар ҳама чиз, инҳо бояд хислатҳои онҳо бошанд. Дар мавриди амалҳои оммавии Рӯҳ дар миёни онҳо, насиҳатҳои расул ба ин масеҳиёни содда ва хушбахт низ мухтасар буданд. Онҳо набояд амали Рӯҳро дар миёни худ монеъ шаванд (зеро ин маънои хомӯш кардани Рӯҳро дорад); ва на он чиро, ки Ӯ метавонист ба онҳо бигӯяд, ҳатто аз даҳони соддатарин, агар Ӯ хост, ки онро истифода барад, таҳқир кунанд. Рӯҳонӣ буда, онҳо метавонистанд ҳама чизро доварӣ кунанд. Аз ин рӯ, онҳо набояд ҳама чизеро, ки худро муаррифӣ мекард, ҳатто ба номи Рӯҳ, қабул кунанд, балки ҳама чизро санҷанд. Онҳо бояд он чиро, ки хуб буд, сахт нигоҳ доранд; онҳое, ки бо имон ҳақиқати каломро қабул кардаанд, ланг намезананд. Кас ҳамеша ҳақиқати он чиро, ки аз Худо омӯхтааст, намеомӯзад. Дар мавриди бадӣ, онҳо бояд аз он дар ҳама шаклҳои он худдорӣ кунанд.
Инҳо насиҳатҳои мухтасари расул ба ин масеҳиён буданд, ки дар ҳақиқат дили ӯро шод мекарданд. Ва дар ҳақиқат ин як тасвири зебои роҳравии масеҳӣ аст, ки мо дар ин ҷо дар муоширатҳои расул ин қадар зинда тасвир шудааст.
Ӯ номаи худро бо супурдани онҳо ба Худои сулҳ ба охир мерасонад, то ки онҳо то омадани Худованд Исо беайб нигоҳ дошта шаванд.
Пас аз чунин номае дили ӯ ба осонӣ ба Худои сулҳ рӯ овард; зеро мо дар ҳузури Худо сулҳро эҳсос мекунем — на танҳо сулҳи виҷдон, балки сулҳи дил.
Дар қисми қаблӣ мо фаъолияти муҳаббатро дар дил пайдо кардем; яъне, Худо ҳозир ва дар мо амал мекунад, ки ҳамзамон ҳамчун иштироккунандагони табиати илоҳӣ дида мешаванд, ки сарчашмаи он муқаддасиест, ки дар тамоми комилияти худ дар назди Худо ҳангоми омадани Исо бо ҳамаи муқаддасони худ зоҳир хоҳад шуд. Дар ин ҷо Худои сулҳ аст, ки расул барои иҷрои ин кор ба Ӯ менигарад. Дар он ҷо фаъолияти принсипи илоҳӣ дар мо буд — принсипе, ки бо ҳузури Худо ва муоширати мо бо Ӯ алоқаманд аст. Дар ин ҷо истироҳати комили дил аст, ки дар он муқаддасӣ инкишоф меёбад. Набудани сулҳ дар дил аз фаъолияти ҳавасҳо ва ирода ба вуҷуд меояд, ки бо ҳисси беқувватӣ барои қонеъ кардан ё ҳатто қонеъ кардани онҳо афзоиш меёбад.
Аммо дар Худо ҳама сулҳ аст. Ӯ метавонад дар муҳаббат фаъол бошад; Ӯ метавонад Худро бо офаридани он чизе, ки мехоҳад, ҷалол диҳад; Ӯ метавонад дар доварӣ амал кунад, то бадии пеши назарашро берун кунад. Аммо Ӯ ҳамеша дар Худаш ором мегирад, ва ҳам дар некӣ ва ҳам дар бадӣ Ӯ охирро аз аввал медонад ва беташвиш аст. Вақте ки Ӯ дилро пур мекунад, Ӯ ин оромиро ба мо медиҳад: мо наметавонем дар худ ором гирем; мо наметавонем оромии дилро дар амалҳои ҳавасҳои худ, ё бе объект ё бо объект, ё дар энергияи харобиовар ва харобиовари иродаи худ пайдо кунем. Мо оромии худро дар Худо пайдо мекунем — на оромие, ки хастагиро дар назар дорад, балки оромии дил дар соҳибии ҳама чизе, ки мо мехоҳем, ва он чизе, ки ҳатто хоҳишҳои моро ташкил медиҳад ва онҳоро пурра қонеъ мекунад, дар соҳибии объекте, ки виҷдон дар он чизе барои сарзаниш кардан надорад ва танҳо хомӯш будан лозим аст, дар итминон, ки ин некии олӣ аст, ки дил аз он лаззат мебарад, қудрати олӣ ва ягонае, ки ба иродаи он ҷавоб медиҳад — ва он ирода муҳаббат ба мост. Худо оромӣ, сулҳ медиҳад. Ӯ ҳеҷ гоҳ Худои шодӣ номида намешавад. Ӯ ба мо шодӣ медиҳад, ва мо бояд шодӣ кунем; аммо шодӣ чизеро дар назар дорад, ки тааҷҷубовар, ғайричашмдошт, истисноӣ аст, ҳадди ақал дар муқоиса бо бадӣ ва дар натиҷаи он. Сулҳе, ки мо дорем, он чизе, ки моро қонеъ мекунад, ҳеҷ унсури ин гуна надорад, чизе, ки дар муқоиса бошад, чизе, ки халалдор кунад. Он амиқтар, комилтар аз шодӣ аст. Он бештар қаноатмандии табиат дар он чизест, ки ба он комилан мувофиқат мекунад, ва дар он он худро инкишоф медиҳад, бе он ки ягон муқоиса барои баланд бардоштани қаноатмандии диле, ки ҳама чизеро, ки мехоҳад, надорад, ё аз он чизе, ки қодир аст, лозим бошад.
Худо, чунон ки гуфтем, дар Худаш ором мегирад — ин оромӣ барои Худаш аст. Ӯ ба мо медиҳад, ва барои мост, ин сулҳи комил. Виҷдон бо кори Масеҳ, ки сулҳ овард ва моро бо Худо оштӣ дод, комил буда, табиати нав — ва дар натиҷа дил — қаноатмандии комили худро дар Худо пайдо мекунад, ва ирода хомӯш аст; илова бар ин, он дигар чизе барои хоҳиш кардан надорад.
На танҳо Худо хоҳишҳои моро қонеъ мекунад: Ӯ манбаи хоҳишҳои нав барои инсони нав тавассути ошкор кардани Худаш дар муҳаббат аст. Ӯ ҳам манбаи табиат ва ҳам объекти беохири он аст; ва ин, дар муҳаббат. Ин қисми Ӯст, ки чунин бошад. Ин бештар аз офариниш аст; ин оштӣ аст, ки бештар аз офариниш аст, зеро дар он инкишофи бештари муҳаббат, яъне Худо, вуҷуд дорад: ва ин тавр мо Худоро мешиносем. Ин он чизест, ки Ӯ аслан дар Масеҳ аст.
Дар фариштагон Ӯ Худро дар офариниш ҷалол медиҳад: онҳо дар қувват аз мо бартарӣ доранд. Дар масеҳиён Ӯ Худро дар оштӣ ҷалол медиҳад, то онҳоро нахустмеваҳои офариниши нави худ гардонад, вақте ки Ӯ ҳама чизро дар осмон ва замин тавассути Масеҳ оштӣ диҳад. Аз ин рӯ навишта шудааст
Хушо сулҳофарон, зеро онҳо фарзандони Худо номида хоҳанд шуд. (Матто 5:9)
Онҳо табиат ва хислати Ӯро доранд. Дар ин муносибатҳо бо Худо — ё балки Худо дар ин муносибатҳо бо мо дар сулҳ, дар муоширати худ, ки муқаддаскунӣ, мувофиқати ботинии меҳру муҳаббат ва ақл (ва дар натиҷа рафтори зоҳирӣ) бо Ӯ ва иродаи Ӯро инкишоф медиҳад.
Худои сулҳ худаш шуморо комилан муқаддас гардонад. (1 Таслӯникиён 5:23)
Бигзор дар мо чизе набошад, ки ба ин таъсири неки сулҳ, ки мо дар муошират бо Худо аз он лаззат мебарем, таслим нашавад! Бигзор ҳеҷ қувва ё нерӯе дар мо чизе ҷуз Худашро соҳибӣ накунад! Дар ҳама чиз бигзор Ӯ ҳамаи мо бошад, то танҳо Ӯ дар дилҳои мо ҳукмронӣ кунад!
Ӯ моро комилан ба ин ҷои баракат дар Масеҳ ва бо кори худ овард. Дар байни мо ва Худо чизе нест, ҷуз амали муҳаббати Ӯ, лаззат бурдан аз хушбахтии мо ва ибодати дилҳои мо. Мо далел дар пеши Ӯ, шаҳодат, мева, иҷрои ҳама чизе, ки Ӯ аз ҳама гаронбаҳо медонад, он чизе, ки Ӯро комилан ҷалол додааст, он чизе, ки Ӯ аз он лаззат мебарад, ва ҷалоли Он ки онро иҷро кардааст, яъне Масеҳ ва кори Ӯ ҳастем. Мо меваи наҷоте ҳастем, ки Масеҳ иҷро кардааст, ва объектҳои қаноатмандие ҳастем, ки Худо бояд дар амали муҳаббати худ эҳсос кунад. Худо дар файз Худои сулҳ барои мост; зеро дар ин ҷо адолати илоҳӣ қаноатмандии худро пайдо мекунад, ва муҳаббат амали комили худро.
Ҳоло расул дуо мекунад, ки дар ин хислат, Худо дар мо кор кунад, то ҳама чиз ба Худаш, ки ин тавр ошкор шудааст, ҷавоб диҳад. Танҳо дар ин ҷо ин инкишофи инсоният дода шудааст — «ҷисм, ҷон ва рӯҳ». Мақсад бешубҳа метафизикӣ нест, балки барои ифодаи инсон дар ҳама қисмҳои мавҷудияти ӯст; зарфе, ки тавассути он ӯ он чизеро, ки ҳаст, ифода мекунад, меҳру муҳаббати табиии ҷони ӯ, корҳои баланди ақли ӯ, ки тавассути он ӯ аз ҳайвонот болотар аст ва дар муносибати оқилона бо Худост. Бигзор Худо дар ҳар як, ҳамчун ҳаракаткунанда, манбаъ ва роҳнамо пайдо шавад!
Умуман калимаҳои «ҷон ва рӯҳ» бе фарқ гузоштан байни онҳо истифода мешаванд, зеро ҷони инсон аз ҷони ҳайвонот хеле фарқ дошт, ки Худо ба бинии ӯ нафаси (рӯҳи) ҳаёт дамид, ва ин тавр инсон ҷони зинда шуд. Аз ин рӯ, барои инсон гуфтан «ҷон» кифоя аст, ва дигараш тахмин карда мешавад. Ё, бо гуфтани «рӯҳ», дар ин маъно хислати баланди ҷони ӯ ифода меёбад. Ҳайвон низ меҳру муҳаббати табиии худро дорад, ҷони зинда дорад, худро мепайвандад, шахсонеро, ки ба ӯ некӣ мекунанд, мешиносад, худро ба соҳибаш мебахшад, ӯро дӯст медорад, ҳатто ҷони худро барои ӯ медиҳад; аммо он чизеро надорад, ки метавонад бо Худо дар муносибат бошад (афсӯс! ки метавонад худро ба душманӣ бо Ӯ гузорад), ки метавонад бо чизҳое берун аз табиати худ ҳамчун соҳиби дигарон машғул шавад.
Пас, Рӯҳ мехоҳад, ки инсон, ки бо Худо оштӣ шудааст, дар ҳар як қисми мавҷудияти худ, ба Худое, ки ӯро бо ошкор кардани муҳаббати худ ва бо кори файзи худ бо Худаш дар муносибат овардааст, муқаддас карда шавад, ва ҳеҷ чиз дар инсон объектеро, ки аз табиати илоҳӣ, ки ӯ шарик аст, пасттар аст, қабул накунад; то ки ӯ ин тавр то омадани Масеҳ беайб нигоҳ дошта шавад.
Дар ин ҷо бояд қайд кард, ки иҷрои вазифаҳои мо дар ҳама муносибатҳои гуногуне, ки Худо моро дар онҳо гузоштааст, ҳеҷ гоҳ аз табиати нави мо пасттар нест; баръакс. Он чизе, ки талаб карда мешавад, ин аст, ки Худоро ба онҳо, қудрати Ӯро ва ақлеро, ки он медиҳад, дохил кунем. Аз ин рӯ, ба шавҳарон гуфта мешавад, ки бо занони худ «мувофиқи дониш» ё ақл зиндагӣ кунанд; яъне, на танҳо бо меҳру муҳаббати инсонӣ ва табиӣ (ки, чунон ки ҳоло ҳаст, худ аз худ ҷои худро нигоҳ намедоранд), балки дар пеши Худо ва бо огоҳӣ аз иродаи Ӯ. Мумкин аст, ки Худо моро, дар робита бо кори ғайриоддии файзи худ, даъват кунад, ки худро комилан ба он бахшем; аммо дар акси ҳол, иродаи Худо дар муносибатҳое, ки Ӯ моро дар онҳо гузоштааст, иҷро мешавад, ва ақли илоҳӣ ва итоат ба Худо дар онҳо инкишоф меёбад. Ниҳоят, Худо моро ба ин ҳаёти муқаддас бо Худаш даъват кардааст; Ӯ содиқ аст ва Ӯ онро иҷро хоҳад кард. Бигзор Ӯ моро тавоно гардонад, ки ба Ӯ пайваст шавем, то онро дарк кунем!
Дар ин ҷо боз мушоҳида кунед, ки чӣ тавр омадани Масеҳ ва интизории ин омадан, ҳамчун як қисми ҷудонашавандаи ҳаёти масеҳӣ, муаррифӣ шудааст.
Беайб, мегӯяд, дар омадани Худованди мо Исои Масеҳ. (1 Таслӯникиён 5:23)
Ҳаёте, ки дар итоат ва муқаддасӣ инкишоф ёфта буд, Худовандро дар омаданаш пешвоз мегирад. Марг дар назар нест. Ҳаёте, ки мо ёфтаем, бояд чунин бошад, вақте ки Ӯ пайдо мешавад. Инсон, дар ҳар як қисми мавҷудияти худ, ки аз ин ҳаёт ҳаракат мекунад, дар он ҷо беайб пайдо мешавад, вақте ки Исо меояд. Марг мағлуб шуд (ҳанӯз нобуд нашудааст): ҳаёти нав аз они мост. Ин ҳаёт, ва инсоне, ки аз ин ҳаёт зиндагӣ мекунад, бо Сарвар ва Манбаи худ, дар ҷалол пайдо мешаванд. Он гоҳ заъфе, ки бо ҳолати ҳозираи ӯ алоқаманд аст, аз байн меравад. Он чизе, ки миранда аст, аз ҳаёт фурӯ бурда мешавад: ин ҳама аст. Мо аз они Масеҳ ҳастем: Ӯ ҳаёти мост. Мо Ӯро интизорем, то бо Ӯ бошем, ва Ӯ ҳама чизро дар ҷалол комил гардонад.
Муқаддаскунӣ ва вобастагӣ ба Худо
Биёед дар ин ҷо низ каме он чизеро, ки ин порча дар бораи муқаддаскунӣ ба мо меомӯзонад, баррасӣ кунем. Он дар ҳақиқат бо табиат алоқаманд аст, аммо бо объект алоқаманд аст; ва барои амалӣ шудани он ба амалиёти дигаре, яъне худи Худо, вобаста аст; ва он ба кори комили оштӣ бо Худо, ки аллакай иҷро шудааст, асос ёфтааст. Азбаски он ба оштии иҷрошуда асос ёфтааст, ки мо тавассути қабули табиати нав ба он дохил мешавем, Навиштаҳо масеҳиёнро аллакай дар Масеҳ комилан муқаддасшуда мешуморанд. Он амалан тавассути амалиёти Рӯҳи Муқаддас иҷро мешавад, ки бо додани ин табиат, моро — ҳамчун ин тавр аз нав таваллудшуда — комилан аз ҷаҳон ҷудо мекунад. Муҳим аст, ки ин ҳақиқатро нигоҳ дорем ва дар ин замина хеле равшан ва дақиқ истодагарӣ кунем: дар акси ҳол, муқаддаскунии амалӣ ба зудӣ аз табиати нави қабулшуда ҷудо мешавад ва танҳо беҳбудии инсони табиӣ мегардад ва он гоҳ комилан қонунӣ, бозгашт — пас аз оштӣ — ба шубҳа ва номуайянӣ аст, зеро, гарчанде ки сафед карда шудааст, инсон барои осмон мувофиқ ҳисобида намешавад — ин ба пешрафт вобаста аст, то ки сафедкунӣ бо Худо сулҳ надиҳад. Навиштаҳо мегӯянд,
Падарро шукр гӯед, ки моро барои мероси муқаддасон дар нур мувофиқ гардонд. (Қӯлассиён 1:12)
Пешрафт вуҷуд дорад, аммо он дар Навиштаҳо бо мувофиқат алоқаманд нест. Дузд барои Биҳишт мувофиқ буд ва ба он ҷо рафт. Чунин ақидаҳо заифкунанда, на танҳо харобиовар, кори наҷот, яъне қадршиносии он дар дилҳои мо тавассути имон аст.
Пас, мо муқаддас карда шудаем (ин тавр Навиштаҳо бештар сухан мегӯянд) аз ҷониби Худои Падар, бо хун ва қурбонии Масеҳ, ва аз ҷониби Рӯҳ — яъне, мо барои Худо шахсан ва абадӣ ҷудо карда шудаем. Аз ин нуқтаи назар, сафедкунӣ дар калом ҳамчун натиҷаи муқаддаскунӣ, чизе, ки мо тавассути он ба он дохил мешавем, пешниҳод карда мешавад. Ҳамчун гунаҳкорон дар ҷаҳон гирифта шуда, мо аз ҷониби Рӯҳи Муқаддас ҷудо карда мешавем, то аз тамоми самаранокии кори Масеҳ мувофиқи маслиҳатҳои Падар баҳра барем: ҷудо карда шудаем бо иртиботи ҳаёти нав, бешубҳа, аммо бо ин ҷудокунӣ дар баҳрабардорӣ аз ҳама чизе, ки Масеҳ барои мо ба даст овардааст, ҷойгир карда шудаем. Боз мегӯям, нигоҳ доштани ин ҳақиқат ҳам барои ҷалоли Худо ва ҳам барои сулҳи худи мо хеле муҳим аст: аммо Рӯҳи Худо дар ин нома аз он аз ин нуқтаи назар сухан намегӯяд, балки аз амалӣ шудани инкишофи ин ҳаёти ҷудоӣ аз ҷаҳон ва аз бадӣ. Ӯ дар бораи ин инкишофи илоҳӣ дар инсони ботинӣ сухан мегӯяд, ки муқаддаскуниро ҳолати воқеӣ ва оқилонаи ҷон, ҳолати муоширати амалӣ бо Худо, мувофиқи он табиат ва ба ошкоршавии Худо, ки бо он алоқаманд аст, мегардонад.
Дар ин робита мо дар ҳақиқат принсипи ҳаётеро пайдо мекунем, ки дар мо кор мекунад — он чизе, ки ҳолати субъективӣ номида мешавад: аммо ҷудо кардани ин амалиёт дар мо аз объект ғайриимкон аст (агар чунин мебуд, инсон Худо мебуд), ва дар натиҷа аз кори доимии Худо дар мо, ки моро дар муошират бо он объект, ки худи Худост, нигоҳ медорад. Аз ин рӯ, он тавассути ҳақиқат бо калом аст, хоҳ дар аввал дар иртиботи ҳаёт, хоҳ ба таври муфассал дар тамоми роҳи мо.
Онҳоро ба воситаи ҳақиқати Худ муқаддас гардон; каломи Ту ҳақиқат аст. (Юҳанно 17:17)
Инсон, мо медонем, худро паст кардааст. Ӯ худро ба шаҳватҳои қисми ҳайвонии мавҷудияти худ ғулом кардааст. Аммо чӣ тавр? Бо дур шудан аз Худо. Худо инсонро бе дониши Худаш муқаддас намекунад, инсонро ҳанӯз аз Ӯ дур намегузорад; балки, дар ҳоле ки ба ӯ табиати наве медиҳад, ки қодир ба он аст, бо додани ба ин табиат (ки бе он ҳатто вуҷуд дошта наметавонад) объект — Худаш, Ӯ инсонро мустақил намекунад, чунон ки ӯ мехост бошад: инсони нав инсони вобаста аст; ин камоли ӯст — Исои Масеҳ инро дар ҳаёти худ намуна нишон дод. Инсони нав инсони вобаста дар меҳру муҳаббати худ аст, ки мехоҳад чунин бошад, ки аз он лаззат мебарад, ва бе чунин будан хушбахт буда наметавонад, ва вобастагии ӯ ба муҳаббат аст, дар ҳоле ки ҳанӯз итоаткор аст, чунон ки мавҷуди вобаста бояд бошад.
Ҳамин тавр, онҳое, ки муқаддас карда шудаанд, табиате доранд, ки дар хоҳишҳо ва завқҳои худ муқаддас аст. Ин табиати илоҳӣ дар онҳо, ҳаёти Масеҳ аст. Аммо онҳо аз инсон будан даст намекашанд. Онҳо Худоро дар Масеҳ ҳамчун объекти худ ошкор кардаанд. Муқаддаскунӣ дар муошират бо Худо ва дар меҳру муҳаббате, ки ба Масеҳ бармегардад ва Ӯро интизор аст, инкишоф меёбад. Аммо табиати нав наметавонад объектеро ба худ ошкор кунад; ва ҳатто камтар метавонист объекти худро бо канор гузоштани Худо бо иродаи худ дошта бошад. Он барои ошкор кардани Худаш ба Худо вобаста аст. Муҳаббати Ӯ дар дилҳои мо тавассути Рӯҳи Муқаддас, ки Ӯ ба мо додааст, рехта шудааст; ва ҳамон Рӯҳ аз чизҳои Масеҳ мегирад ва онҳоро ба мо медиҳад. Ҳамин тавр мо дар дониши Худо инкишоф меёбем, ки аз ҷониби Рӯҳи Ӯ дар инсони ботинӣ ба таври пурқувват тақвият меёбем, то ки мо
бо ҳамаи муқаддасон фаҳмем, ки паҳнӣ, дарозӣ, умқ ва баландӣ чист; ва муҳаббати Масеҳро, ки аз дониш болотар аст, бидонем, (Эфсӯсиён 3:18-19)
ва то пуррагии Худо пур шавем. Ҳамин тавр,
ҳамаи мо бо чеҳраи кушода ҷалоли Худовандро дида, аз ҷалол ба ҷалол ба ҳамон сурат табдил меёбем, чунон ки аз ҷониби Рӯҳи Худованд. (2 Қӯринтиён 3:18)
Барои онҳо ман худро муқаддас мекунам, то онҳо низ ба воситаи ҳақиқат муқаддас шаванд. (Юҳанно 17:19)
Мо аз ин порчаҳо, ки метавонанд зиёд карда шаванд, мебинем, ки мо ба объект вобастаем, ва мо ба қувваи дигаре вобастаем. Муҳаббат барои кор кардан дар мо мувофиқи ин эҳтиёҷ амал мекунад.
Ҷудо кардани мо барои Худо, ки комил аст (зеро он ба воситаи табиатест, ки комилан аз Худаш аст, ва дар масъулияти мутлақ ба Ӯ, зеро мо дигар аз они худ нестем, балки бо нарх харида шудаем, ва бо хуни Масеҳ мувофиқи иродаи Худо, ки моро аз они худ мехоҳад, муқаддас карда шудаем), моро дар муносибате ҷойгир мекунад, ки инкишофи он (бо дониши афзояндаи Худо, ки объекти табиати нави мост) муқаддаскунии амалӣ аст, ки дар мо бо қудрати Рӯҳи Муқаддас, шоҳиди муҳаббати Худо дар мо, иҷро мешавад. Ӯ дилро ба Худо мепайвандад, ҳамеша Ӯро бештар ва бештар ошкор мекунад, ва дар айни замон ҷалоли Масеҳ ва ҳамаи хислатҳои илоҳиро, ки дар Ӯ дар табиати инсонӣ зоҳир шуда буданд, ошкор мекунад, ҳамин тавр табиати моро ҳамчун аз Худо таваллудшуда ташкил медиҳад.
Аз ин рӯ, чунон ки мо дар ин нома дидем, муҳаббат, ки дар мо кор мекунад, воситаи муқаддаскунӣ аст (1 Таслӯникиён 3:12-13). Ин фаъолияти табиати нав, табиати илоҳӣ дар мост; ва он бо ҳузури Худо алоқаманд аст; зеро он ки дар муҳаббат зиндагӣ мекунад, дар Худо зиндагӣ мекунад. Ва дар 1 Таслӯникиён 5 муқаддасон ба худи Худо супурда мешаванд, то Ӯ онро дар онҳо иҷро кунад; дар ҳоле ки мо ҳамеша дар назари объектҳои ҷалоли имони худ барои иҷрои он қарор дорем.
Мо метавонем дар ин ҷо диққати хонандаро ба ин объектҳо бештар ҷалб кунем. Онҳо Худои Худованд ва омадани Масеҳ мебошанд: аз як тараф, муошират бо Худо; аз тарафи дигар, интизории Масеҳ. Аён аст, ки муошират бо Худо мавқеи амалии муқаддастарин аст. Касе, ки медонад, ки мо Исоро чунон ки ҳоло ҳаст, хоҳем дид ва ба Ӯ монанд хоҳем шуд, худро пок мекунад, чунон ки Ӯ пок аст. Бо муоширати мо бо Худои сулҳ мо комилан муқаддас мешавем. Агар Худо амалан ҳамаи мо бошад, мо комилан муқаддас ҳастем. (Мо дар бораи ягон тағирот дар ҷисм сухан намегӯем, ки он на ба Худо тобеъ шуда метавонад ва на Ӯро хушнуд карда метавонад). Фикри Масеҳ ва омадани Ӯ моро амалан, ва ба таври муфассал, ва бошуурона беайб нигоҳ медорад. Худои Худованд аст, ки моро чунин нигоҳ медорад ва дар мо кор мекунад, то дилҳои моро банд кунад ва моро водор созад, ки пайваста рушд кунем.
Аммо ин нукта боз чанд сухани дигарро талаб мекунад. Таровати ҳаёти масеҳӣ дар Тасалуникиён онро, гӯё, бештар объективӣ гардонд; то ки ин объектҳо намоён бошанд ва аз ҷониби дил хеле равшан эътироф карда шаванд. Мо аллакай гуфта будем, ки онҳо Худои Падар ва Худованди Исо мебошанд. Дар робита ба муоширати муҳаббат бо муқаддасон ҳамчун тоҷ ва ҷалоли Ӯ, ӯ танҳо дар бораи Худованди Исо сухан мегӯяд. Ин хусусияти махсуси мукофот дорад, гарчанде ки мукофотест, ки дар он муҳаббат ҳукмрон аст. Худи Исо шодие дошт, ки пеши Ӯ гузошта шуда буд, ҳамчун дастгирӣ дар азобҳои Ӯ, шодие, ки ба ин васила ба худи Ӯ шахсӣ буд. Ҳавворӣ низ, дар робита ба кор ва меҳнати худ, бо Масеҳ барои меваи он интизор буд. Ғайр аз ин ҳолати ҳавворӣ (боби 2), мо Худои Худованд ва Исоро ҳамчун объект дар пеши худ мебинем, ва шодии муошират бо Худо — ва ин, дар муносибати Падар — ва бо Масеҳ, ки ҷалол ва мавқеи Ӯро мо ба воситаи файз мубодила мекунем.
Ҳамин тавр, танҳо дар ду нома ба Тасалуникиён мо ибораро пайдо мекунем
ба калисое, ки дар Худои Падар аст. (1 Тасалуникиён 1:1)
Ҳамин тавр, доираи муоширати онҳо нишон дода шудааст, ки дар асоси муносибате, ки онҳо бо Худои Худованд дар сифати Падар пайдо кардаанд (1 Тасалуникиён 1:3, 9-10; 1 Тасалуникиён 3:13; 1 Тасалуникиён 4:15-16; ва дар ин ҷо 1 Тасалуникиён 5:23). Муҳим аст, ки қайд кунем, ки ҳар қадар масеҳият пурқувваттар ва зиндатар бошад, ҳамон қадар объективӣтар аст. Ин танҳо гуфтан аст, ки Худо ва Худованди Исо дар фикрҳои мо ҷои бештаре доранд; ва мо ба онҳо воқеан бештар такя мекунем. Ин нома ба Тасалуникиён қисми навиштаҷот аст, ки дар ин нукта дастур медиҳад; ва он воситаи доварӣ кардани бисёр хатогиҳо дар дил ва ба масеҳияти мо соддагии бузург бахшидан аст.
Ҳавворӣ номаи худро бо дархости дуои бародарон, бо эътимоди меҳрубонӣ ба онҳо салом додан ва ба онҳо амр додан, ки номаи ӯро ба ҳамаи бародарони муқаддас хонанд, ба итмом мерасонад. Дили ӯ ҳеҷ кадоми онҳоро фаромӯш накард. Ӯ бо ҳама мувофиқи ин меҳрубонии рӯҳонӣ ва робитаи шахсӣ дар муносибат хоҳад буд. Ҳавворӣ нисбат ба ҳамаи онҳо, ӯ мехост, ки онҳо онҳоеро, ки дар байни онҳо меҳнат мекарданд, эътироф кунанд, аммо ӯ муносибати худро нигоҳ дошт. Дили ӯ диле буд, ки аз як тараф ҳамаи маслиҳатҳои ошкоршудаи Худоро дар бар мегирифт ва аз тарафи дигар ҳеҷ яке аз муқаддасони Ӯро аз назар дур намекард.
Боқӣ мемонад, ки ба як ҳолати ҷолиб дар бораи тарзи дастур додани ҳавворӣ диққат диҳем. Ӯ дар боби аввал ҳақиқатҳоеро мегирад, ки барои дили онҳо азиз буданд, аммо ҳанӯз аз ҷониби зеҳни онҳо то андозае норавшан дарк карда мешуданд ва дар бораи онҳо онҳо воқеан ба хатогиҳо роҳ дода буданд, ва онҳоро (бо равшание, ки ӯ худаш дошт) дар дастурҳои амалии худ истифода мебарад ва онҳоро ба муносибатҳои маълум ва таҷрибашуда татбиқ мекунад, то ки ҷонҳои онҳо дар ҳақиқати мусбат хуб мустаҳкам шаванд ва дар бораи истифодаи он равшан бошанд, пеш аз он ки ӯ ба хатои онҳо ва хатогиҳое, ки онҳо карда буданд, даст занад. Онҳо Писари Ӯро аз осмон интизор буданд. Инро онҳо аллакай дар дилҳои худ равшан доштанд; аммо онҳо дар ҳузури Худо хоҳанд буд, вақте ки Исо бо ҳамаи муқаддасони худ меояд. Ин як нуктаи хеле муҳимро бидуни мустақиман даст задан ба хато равшан мекард. Дили онҳо дар бораи ҳақиқат дар татбиқи амалии он ба он чизе, ки дил дошт, рост шуд. Онҳо фаҳмиданд, ки дар пеши Худои Падар будан чӣ маъно дорад. Ин хеле наздиктар ва воқеӣтар аз зуҳури ҷалоли заминӣ ва маҳдуд буд. Ғайр аз ин, онҳо дар пеши Худо хоҳанд буд, вақте ки Исо бо ҳамаи муқаддасони худ омад; ҳақиқати оддӣ, ки худро ба дил бо далели оддӣ нишон дод, ки Исо наметавонист танҳо баъзе аз ҷамъомади худро дошта бошад. Дил ин ҳақиқатро бидуни кӯшиш дарк кард; аммо дар ин кор он мустаҳкам шуд, чунон ки фаҳмиш низ, дар он чизе, ки тамоми ҳақиқатро равшан мекард, ва ин дар назардошти муносибати Тасалуникиён ба Масеҳ ва онҳое, ки аз Ӯ буданд. Ҳатто шодии ҳавворӣ дар вохӯрӣ бо ҳамаи онҳо (онҳое, ки дар натиҷа мурда буданд, инчунин зиндаҳо) дар омадани Исо, ҷонро ба заминаи комилан дигар аз он ки дар ин ҷо пайдо шудан ва бо омадани Исо вақте ки онҳо дар ин ҷо буданд, баракат ёфтан гузошт.
Ҳамин тавр, равшаншуда, тасдиқшуда, мустаҳкамшуда, дар маънои воқеии ҳақиқате, ки онҳо аллакай доштанд, бо рушди он, ки бо беҳтарин меҳрубониҳои онҳо ва бо дониши рӯҳонии наздиктарини онҳо алоқаманд буд, ки дар асоси муоширати онҳо бо Худо буд, онҳо бо асосҳои муайяни ҳақиқат омода буданд, ки бидуни душворӣ ба хатогие, ки бо он чизе, ки онҳо ҳоло медонистанд, ки чӣ тавр арзиши онро дуруст қадр кунанд, ҳамчун як қисми дороиҳои ахлоқии онҳо, мувофиқ набуд, дохил шаванд ва онро бартараф кунанд. Ваҳйи махсус ҳама чизро дар бораи тафсилот равшан кард. Ин тарзи амал хеле омӯзишӣ аст.
