«Менинг насиҳатимни кумушдан, билимни эса энг яхши олтиндан афзал кўр. Чунки ҳикмат ёқутлардан яхшироқдир; ва исталган барча нарсалар у билан таққосланиши мумкин эмас». Ҳикматлар 8:10-11 KJV
Ҳикматлар китобида ҳикмат ҳам шахс, ҳам сифат бўлиб, унга эришиш инсон ҳаётининг олий ютуғидир. Ҳикмат ҳамма нарсадан яхшироқ ва қадрлироқдир. Унинг қадри ҳар қандай инсон орзу қилиши мумкин бўлган барча моддий бойликлардан анча юқори. Унинг афзаллиги абадий, ердаги афзалликлар эса ўткинчидир. Ўзини бошқа нарсаларни излашга бағишлаш, энг яхшиси, иккинчи даражали нарсаларга, энг ёмони, ердаги чиқинди ва кирларга қаноат қилиш демакдир.
Шахслаштирилган ҳикмат
Ҳикматнинг шахслаштирилганини, Раббимиз Исо «Худо билан бирга эди ва ... Худо эди» (Юҳанно 1:1) деган шахс эканлигини англаганимизда тушунишимиз мумкин. Ҳикматлар 8:22,29-30 бизга шундай дейди: «Раббим мени Ўз йўлининг бошида, Ўз қадимги ишларидан олдин эгаллади ... У ернинг пойдеворларини ўрнатганда, мен Унинг ёнида, У билан бирга ўсгандек эдим; ва мен ҳар куни Унинг қувончи эдим, доимо Унинг олдида шодланардим».
Бу Янги Аҳддаги оятлар билан тасдиқланади, у ерда Павлус бизга хоч ва Инжил ваъзи орқали Худо дунёнинг ҳикматини қандай қилиб аҳмоқлик эканлигини кўрсатганини кўрсатади. «Биз хочга михланган Масиҳни ваъз қиламиз, яҳудийлар учун қоқилиш тоши, бутпарастлар учун эса аҳмоқлик; лекин чақирилганларга, ҳам яҳудийларга, ҳам юнонларга, Масиҳ Худонинг қудрати ва Худонинг ҳикматидир» (1 Коринфликларга 1:23-24).
Юҳанно Ваҳий ҳақидаги ўз кўринишини ёзиб, осмонда кўрганларини ёзди: «Мен кўрдим ... тахтнинг ўртасида ва тўрт тирик мавжудотнинг ўртасида, ва оқсоқолларнинг ўртасида, сўйилгандек турган Қўзи турарди, унинг етти шохи ва етти кўзи бор эди, булар Худонинг етти руҳи бўлиб, бутун ер юзига юборилган эди» (Ваҳий 5:6). Етти рақами, мукаммал рақам, якунийлик ва тўлиқликни билдиради, шунинг учун биз бу сўйилган Қўзининг ҳали ҳам тирик эканлигини, тўлиқ қудрат ва ҳикматга эга эканлигини кўрамиз. Шохлар қудратни, кўзлар эса ақл, фаҳм ва ҳикматни билдиради.
1 Коринфликларга 1:30 ҳам «Исо Масиҳ ... биз учун ҳикмат бўлди» дейди. Ҳикматни излаш, демак, Раббимизнинг Ўзини излашдир. Ҳикматлар китоби ҳикмат ҳақидаги китоб бўлиб, у Масиҳийдир, чунки у бизга ҳикматнинг инсоний ва илоҳий хусусиятини ва унинг Исонинг мукаммал ва гуноҳсиз ҳаётида қандай намоён бўлишини кўрсатади. Бу контекстда биз 1 Коринфликларга 13-бобда кўрсатилган севгининг илоҳий ҳикмат билан қандай боғлиқлигини ва унинг Раббимизда бирлигини ҳам тушунамиз.
Ҳикмат сўзлари
Ҳикматлар китобининг сўзлари ҳикматга эришиш, гарчи Худонинг инъоми бўлса-да, фақат уни сўрашга ва унга эришиш учун меҳнат қилишга тайёр бўлганларга берилишини жуда аниқ кўрсатади. «Ҳикматга эриш ... Ҳикмат асосий нарсадир; шунинг учун ҳикматга эриш; ва барча эришган нарсаларинг билан тушунчага эриш» (Ҳикматлар 4:5,7).
Сулаймон Худодан «ҳикматли ва тушунчали юрак» сўради (1 Шоҳлар 3:12). Нима учун? «Ҳикмат ва насиҳатни билиш учун; тушунча сўзларини англаш учун; ҳикмат, адолат, ҳаққоният ва тенглик насиҳатини қабул қилиш учун; соддаларга эҳтиёткорлик, ёш йигитга билим ва эҳтиёткорлик бериш учун» (Ҳикматлар 1:2-4).
Бутрус бизни «иноятда ва Раббимиз Исо Масиҳни билишда ўсишга» ундайди (2 Бутрус 3:18). Агар Исо ҳикматнинг шахслаштирилиши эканлигини эсласак, бунинг қанчалик муҳимлигини тушунамиз. Шунингдек, ҳар бир имонли Павлуснинг Тимўтийга айтган сўзларига диққат билан қулоқ солиши кераклиги аниқ бўлади: «Ўзингни Худога маъқул, уялмайдиган ишчи, Ҳақиқат Сўзини тўғри тақсимлайдиган қилиб кўрсатишга интил» (2 Тимўтийга 2:15).
Дунё бизга нима демасин, бошқа йўл йўқ. Худо ҳамма нарсани билувчи ва ҳамма нарсада донодир. Агар У бизга Ўз Каломини ўқишимиз, ўрганишимиз, ўрганишимиз, муҳокама қилишимиз, мулоҳаза қилишимиз ва ёдлашимиз кераклигини айтса, биз шуни қилишимиз керак. Бу фақат ўзимизнинг фойдамизга, атрофимиздагиларнинг фойдасига ва Унинг шон-шарафига бўлиши мумкин.
Калом ва сўзлар
Биз ердаги мавжудотлармиз, лекин бизда самовий ваҳий бор. Ҳикматга эришиш учун – бу биз қилишимиз мумкин бўлган энг яхши нарса – биз ўқишимиз керак. Калом сўзларда ёзилган. Шунинг учун биз аввал ақлимизни сўзларга қаратишимиз керак. «Тушунча сўзларини англаш» Ҳикматлар китобининг очилишининг бир қисмидир (1:2). Биз бу ерда Муқаддас Ёзувларнинг асл сўзларига қарашимиз керак, чунки Эски Аҳдда ва Янги Аҳдда «сўз» учун иккита сўз бор.
Юнонча «логос» сўзининг ибронийча эквиваленти «давар»дир. Бу Раббимиз Исонинг унвонидир (Юҳанно 1:1) ва у шунингдек, оятнинг маъноси ёки мазмунини, ёки далилни англатади. Бошқа икки сўз, ибронийча «эмер» ва юнонча «рема» асл ёзилган ёки айтилган сўзни англатади. Шундай қилиб, Инжилда ёзилган сўзлар иккинчиси, Инжилнинг хабари эса биринчи жуфтликдир. Ҳикматлар китобининг очилиш оятида, «тушунча сўзлари» (1:2), ёзувчи «эмер» сўзини ишлатади, бу оятнинг маъносини олиш учун ўқийдиган саҳифадаги асл сўзларни англатади.
Сўзлар ҳақида бир нарса бор. Ёзувчилар, шоирлар ва нотиқлар сўз усталаридир, баъзида эса сиёсатчилар ҳам одамларни чалғитиш учун сўзларни бузиб ёки айлантириб ишлатадилар. Ҳаммамиз сўзлардан фойдаланамиз. Оддий ёш бола гапиришни ўрганишга ундашга муҳтож эмас. Кўпинча уни секинлаштириш қийинчилик туғдиради. Уч ёшли бола тезда «ўн иккига олтмиш» деб гапира бошлайди, марҳум онам айтганидек. Инсонлар тилга ажойиб мойилликка эга. Бу бизни инсон қиладиган нарсалардан биридир. Бу биз «Худонинг суратида» яратилган нарсалардан биридир. Худо сўзлардан фойдаланган – «Ва Худо айтди» (Ибтидо 1:3) – ва биз ҳам шундай қиламиз. Биз тил билан ва тил учун яратилганмиз.
Биз сўзлар билан фикрлаймиз. Сўзларсиз, концептуал фикрлаш имконсиз бўларди. Инжил Каломдир(давар/логос) лекин у сўзларда(эмер/рема) ёзилган. Ҳикматлар китоби бизга «Худонинг ҳар бир сўзи покдир» дейди (Ҳикматлар 30:5). Булар Каломни тушунишимиз учун ўқилиши, ўрганилиши, ёдланиши ва мулоҳаза қилиниши керак бўлган саҳифадаги сўзлардир. «Сенинг сўзингни юрагимга яширдим, токи Сенга қарши гуноҳ қилмай» (Забур 119:11). Биз ёдлайдиган сўз асл ёзилган сўздир. Ёдлаганларимиз ҳақида мулоҳаза юритиш орқали биз маънони ўрганамиз ва ҳикматга қараб борамиз. Забур 1-бобдаги «муборак одам» «Раббининг қонунидан завқланади ва Унинг қонуни ҳақида кечаю кундуз мулоҳаза юритади» (Забур 1:2).
Бундан биз таржиманинг муҳимлигини ва асл қўлёзмаларнинг сўзларига, ва таржимонларнинг энг яхши саъй-ҳаракатлари ортига етиб бориш учун таклиф қилинган ўрганиш турини ҳам кўрамиз. Бу жиддий Инжил ўрганиши бу охирги кунларда ҳеч қачон бунчалик долзарб бўлмаган.
Мулоҳаза қилиш
Бу «мулоҳаза қилиш» сўзи шайтоний илҳомланган шарқий динларга бўлган эҳтирос томонидан ўғирлаб кетилган. Улар тарғиб қиладиган амалиётлар хавфлидир. Инсон мияси билим асосида ишлагани учун, уни бўшатишга ҳар қандай уриниш табиатга ва табиат Худосига қарши боришдир. Аксинча, биз ақлимизни Муқаддас Ёзувлар билан тўлдиришимиз ва ўрганганларимиз ҳақида ўйлашимиз керак. Ҳар хил ўрганишлар зарур, лекин мулоҳаза ҳар қаерда ва ҳар қандай вақтда қилиниши мумкин. Биз қилишимиз керак бўлган нарса, имкониятимизга қараб, бир ёки бир нечта оятни ўрганиш, кейин улар ҳақида кун бўйи ўйлашдир.
Буни қилиш орқали биз Мусо қолдирган кўрсатмаларга амал қиламиз: «Ва бу сўзлар (таълимотлар, давар), мен бугун сенга буюраман, юрагингда бўлсин; ва сен уларни фарзандларингга тиришқоқлик билан ўргат, ва уйингда ўтирганингда, ва йўлда юрганингда, ва ётганингда, ва турганингда улар ҳақида гапир» (Қонунлар 6:6-7). Булар «юрагингда бўлиши» керак бўлган сўзлардир. Эътибор беринг, бу ердаги олмошлар бирликда. Бошқача айтганда, бу умумлашган баёнот эмас, балки шахсга берилган кўрсатмадир.
Исроилнинг ерга кириши арафасида ҳар бир шахсга берилганидек, бугун ҳам бу Худонинг, Мусо орқали, ҳар бир насронийга берган кўрсатмасидир. У кўпинча, афсуски, эътиборсиз қолдирилмаслиги керак. Одамлар Худонинг Каломини шахсан ўқиш учун нусхаларига эга бўлишдан олдин, улар ота-оналари ва ўқитувчилари томонидан ўқилган нарсалар ҳақида мулоҳаза юритишган. Бугун Инжиллар осонгина мавжуд бўлгани учун, биз учун Худонинг Каломини ўқиш, ўрганиш, ёдлаш ва мулоҳаза қилиш анча осон.
Кўрсатма
«Менинг насиҳатимни кумушдан, билимни эса энг яхши олтиндан афзал кўр. Чунки ҳикмат ёқутлардан яхшироқдир» (Ҳикматлар 8:10-11). Руҳий саёҳатимиз шундай бошланади. Худонинг кўрсатмалари Инжилда. Инжил сўзлари билан ва унинг кўрсатмалари билан биз билим оламиз ва ҳикматда ўсамиз. Худо бизга «ҳаёт ва тақводорликка тегишли барча нарсаларни» берган (2 Бутрус 1:3). Бизда Инжил бор; юрагимизда Худонинг Руҳи ҳам бор. Ва «ҳақиқат Руҳи ... сизни барча ҳақиқатга йўналтиради» (Юҳанно 16:13). Бу оятга кўра, Худонинг Руҳи Ўзи ҳақида гапирмайди, балки бизга Раббимиз ҳақида гапиради. У бизга келажакдаги нарсаларни ҳам кўрсатади ва Раббимизни улуғлайди, бизга Унинг нарсаларини очади (Юҳанно 16:14-15). Шу тариқа биз – Раббимиз Черковга берган ўқитувчиларнинг кўрсатмалари орқали – билим олишга йўналтириламиз. Бу эса бизга бу билимни тартибга солиш ва ундан фойдаланиш имконини беради. Бизнинг ривожланаётган ақл ва тушунчамиз шу тариқа билимларимизни амалий нарсаларда қўллашга ва бизни Раббимиз Исо Масиҳга ўхшашликка ва уни улуғлашга олиб борадиган олий ҳикматни кашф этишга имкон беради (1 Коринфликларга 1:30).
Бизнинг дизайнимиз
Биз «қўрқинчли ва ажойиб тарзда яратилганмиз» дейди забурчи (Забур 139:14). Худо бизни билим ва ҳикматнинг ўсиши учун яратган. Бироқ У бизни машина қилмаган. Биз Унинг кўрсатмаларига амал қилиш ёки уни рад этиш эркинлигига эгамиз. Бу Худонинг суратида яратилганимизнинг ажойиб дизайнининг бир қисмидир. «Каломнинг бажарувчилари» Жеймс бизга шундай бўлишимиз кераклигини айтади, Павлус эса бизни огоҳлантиради: «Бу дунёга мослашманг, балки ақлингизни янгилаш орқали ўзгаринг». Филиппиликларга ёзиб, у шундай дейди: «Масиҳ Исода бўлган бу фикр сизларда ҳам бўлсин» (Жеймс 1:22; Римликларга 12:2; Филиппиликларга 2:5).
Бу оятлардан шундай кўринадики, ақл ва руҳимизнинг тузилиши бизнинг ўз масъулиятимиздир. Ҳикмат ва Раббимиз Исонинг ўхшашлигини мақсад қилиб, биз Худонинг кўрсатмаларини қабул қиламиз, Унинг Каломида, Унинг сўзлари билан мулоҳаза юритамиз ва шу тариқа Унинг таълимотларини амалий ҳикмат билан қўллашда тушуниш ва ақл қобилиятларимизни ривожлантирамиз. Шу билан бирга, биз Худони ва Унинг Ўғлимиз Нажоткоримизни улуғлайдиган ҳақиқий Ҳикматни ривожлантираётганимизни кўрамиз, Унга кўпроқ ўхшаб ва Унинг хизматида самаралироқ бўламиз (1 Коринфликларга 1:30).
